यवतमाळ कोतवाल भरती परीक्षा २०२३ (प्रश्नपत्रिका व सविस्तर स्पष्टीकरण) Yavatmal Kotwal Bharti Previous Year Paper 2023 with 100% Accurate Detailed Analysis

यवतमाळ कोतवाल भरती परीक्षा २०२३ (प्रश्नपत्रिका व सविस्तर स्पष्टीकरण)

Yavatmal Kotwal Bharti Previous Year Paper 2023 with 100% Accurate Detailed Analysis

उमेदवारांसाठी सूचना: खाली दिलेली यवतमाळ जिल्ह्याची ५० गुणांची मूळ प्रश्नपत्रिका आहे. प्रत्येक प्रश्नाचे अचूक उत्तर आणि त्याचे सखोल व संपूर्ण तांत्रिक विश्लेषण दिले आहे, ज्यामुळे आगामी भरतीसाठी तुमचा पाया मजबूत होईल. पोस्टच्या शेवटी दिलेली ऑनलाईन मॉक टेस्ट नक्की सोडवा.

१) मराठीतील मूळ सर्वनामांपैकी लिंग व वचनाप्रमाणे बदलणाऱ्या सर्वनामांचा गट ओळखा.

(A) फक्त अ बरोबर

(B) फक्त ब बरोबर

(C) अ आणि ब बरोबर

(D) अ आणि क बरोबर

✅ उत्तर: (A) फक्त अ बरोबर

सविस्तर विश्लेषण: मराठीत एकूण ९ मूळ सर्वनामे आहेत (मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण, स्वतः). त्यापैकी लिंगानुसार बदलणारी ३ (तो, हा, जो) आणि वचनानुसार बदलणारी ५ (मी, तू, तो, हा, जो) आहेत. त्यामुळे हा 'अ' गट व्याकरणदृष्ट्या पूर्णपणे बरोबर आहे, तर इतर सर्वनामे अविकारी राहतात.

२) तिच्याजवळ पुस्तक नाही. (‘जवळ’ हे काय आहे?)

(A) केवलप्रयोगी अव्यय

(B) उभयान्वयी अव्यय

(C) शब्दयोगी अव्यय

(D) क्रियाविशेषण

✅ उत्तर: (C) शब्दयोगी अव्यय

सविस्तर विश्लेषण: वाक्यात 'जवळ' हा शब्द 'तिच्या' (ती या सर्वनामाचे सामान्यरूप) या शब्दाला जोडून आला आहे. नामाला किंवा सर्वनामाला जोडून येणाऱ्या आणि वाक्यातील शब्दांचा संबंध दर्शवणाऱ्या अविकारी शब्दाला 'शब्दयोगी अव्यय' म्हणतात. जर 'जवळ' हा शब्द स्वतंत्रपणे आला असता, तर तो क्रियाविशेषण ठरला असता.

३) व्यवहारात चतुर असणाऱ्या व्यक्तीस काय म्हणतात.

(A) व्यवहारज्ञानी

(B) व्यावहारिक

(C) अष्टपैलू

(D) कार्यकुशल

✅ उत्तर: (A) व्यवहारज्ञानी

सविस्तर विश्लेषण: हा 'शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द' या व्याकरणाच्या घटकातील प्रश्न आहे. व्यवहारात जो अत्यंत चतुर, हुशार, जाणकार किंवा कुशल असतो, त्याला 'व्यवहारज्ञानी' किंवा 'व्यवहारचतुर' असे म्हणतात. अष्टपैलू म्हणजे सर्वगुणसंपन्न व्यक्ती.

४) सगळे मुसळ केरात. या म्हणीचा अर्थ काय.

(A) काम भरपूर, पण वेळ थोडा

(B) घरातील मुसळ केरात टाकणे

(C) सगळी मेहनत फुकट जाणे

(D) शेतात तण जास्त होणे

✅ उत्तर: (C) सगळी मेहनत फुकट जाणे

सविस्तर विश्लेषण: खूप कष्ट व मेहनत करून एखादे महत्त्वाचे काम उभे करणे, आणि शेवटी एका किरकोळ चुकीमुळे किंवा अनपेक्षित घटनेमुळे ती सर्व मेहनत पूर्णपणे वाया जाणे (पाण्यात जाणे), या परिस्थितीसाठी 'सगळे मुसळ केरात' ही म्हण वापरतात.

५) विरुद्ध अर्थाचे शब्द – अबोल

(A) अबोल

(B) बोलघेवडा

(C) वाचाळ

(D) यापैकी नाही

✅ उत्तर: (C) वाचाळ

सविस्तर विश्लेषण: 'अबोल' म्हणजे जो खूप कमी बोलतो किंवा नेहमी शांत, गप्प राहणे पसंत करतो अशी व्यक्ती. याच्या अगदी विरुद्धार्थी शब्द 'वाचाळ' (किंवा बडबड्या) हा आहे, ज्याचा अर्थ विनाकारण खूप जास्त किंवा वायफळ बडबड करणारा असा होतो.

६) यवतमाळ जिल्ह्यातील विधान परिषद आमदार किती?

(A) तीन

(B) दोन

(C) पाच

(D) चार

✅ उत्तर: (B) दोन

सविस्तर विश्लेषण: यवतमाळ जिल्ह्यातून विधान परिषदेवर (MLC) प्रामुख्याने दोन लोकप्रतिनिधी निवडले जातात. यामध्ये स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघातून (Local Authorities Constituency) आणि शिक्षक/पदवीधर मतदारसंघामधून विधान परिषदेवर प्रतिनिधित्व जाते.

७) नद्या व प्रवाहक्षेत्रे यांची चुकीची जोडी ओळखा.

(A) वेवळा-बाभूळगाव

(B) अडाण-दारव्हा

(C) पुस-महागाव

(D) रामगंगा-मारेगाव

✅ उत्तर: (D) रामगंगा-मारेगाव

सविस्तर विश्लेषण: यवतमाळ जिल्ह्यातील भूगोलाचा विचार केल्यास वेवळा नदी बाभूळगाव मधून, अडाण नदी दारव्हा तालुक्यातून, आणि पुस नदी महागाव तालुक्यातून वाहते. परंतु रामगंगा नदीचा मारेगावशी थेट संबंध नाही (निर्डा आणि विदर्भा या नद्या मारेगावजवळ आहेत). त्यामुळे पर्याय (D) ची जोडी भौगोलिकदृष्ट्या चुकीची आहे.

८) जर COLOUR = hitikg, DECOR = mxhig तर LORRY = ?

(A) txxgh

(B) tighk

(C) tiggw

(D) ligxk

✅ उत्तर: (C) tiggw

सविस्तर विश्लेषण: येथे शब्दांसाठी विशिष्ट अक्षरे संकेत (Code) म्हणून वापरली आहेत.
COLOUR = h i t i k g (C=h, O=i, L=t, U=k, R=g)
DECOR = m x h i g (D=m, E=x, C=h, O=i, R=g)
यावरून LORRY काढताना: L=t, O=i, R=g, R=g आणि Y साठी नवीन अक्षर w (पर्यायांवरून) येईल. म्हणून अचूक कोड tiggw असेल.

९) पुढील मालिकेत प्रश्नचिन्हाच्या जागी काय येईल? १७, २५, ३३, ४१, ४९, ….?

(A) ५७

(B) ७५

(C) ५३

(D) ६८

✅ उत्तर: (A) ५७

सविस्तर विश्लेषण: या संख्यामालिकेत लगतच्या दोन संख्यांमधील फरक +८ इतका स्थिर आहे. (१७+८=२५, २५+८=३३, ३३+८=४१, ४१+८=४९). याच साखळीच्या नियमानुसार पुढील संख्या ४९ मध्ये ८ मिळवल्यास (४९ + ८ = ५७) येईल.

१०) पुढील मालिकेत प्रश्नचिन्हाच्या जागी काय येईल? ६, १२, ३६, १४४, ….?

(A) २७०

(B) ७२०

(C) ११०

(D) १९६

✅ उत्तर: (B) ७२०

सविस्तर विश्लेषण: या तर्कशास्त्राच्या मालिकेत मागील संख्येला अनुक्रमे वाढत्या क्रमाने (२, ३, ४, ५ ने) गुणले आहे.
६ × २ = १२
१२ × ३ = ३६
३६ × ४ = १४४
१४४ × ५ = ७२०. म्हणून पुढील अचूक संख्या ७२० असेल.

११) आज बुधवार आहे. उद्या तारीख आहे…

(A) ८

(B) ९

(C) ७

(D) ६

✅ उत्तर: (A) ८

सविस्तर विश्लेषण: हा प्रश्न मूळ प्रश्नपत्रिकेतील दिनदर्शिकेच्या (Calendar) किंवा विशिष्ट तक्त्याच्या संदर्भावर आधारित विचारला होता. जर तक्त्यानुसार आजची (बुधवारची) तारीख ७ मानली, तर उद्या (गुरुवारची) तारीख नक्कीच ८ असेल.

१२) ‘अ’ हा ‘ब’ पेक्षा २० वर्षांनी लहान आहे. त्यांच्या वयाची बेरीज ३० वर्षे असल्यास ‘अ’ चे वय किती?

(A) ०५

(B) २५

(C) ३०

(D) ३२

✅ उत्तर: (A) ०५

सविस्तर विश्लेषण: गणिताच्या समीकरणाने सोडवूया: समजा, लहान असलेल्या 'अ' चे वय = x वर्षे. म्हणून 'ब' चे वय = x + २०. दोघांच्या वयाची बेरीज ३० दिली आहे.
समीकरण: x + (x + २०) = ३०
२x + २० = ३०
२x = १०
x = ५. त्यामुळे 'अ' चे आजचे वय ५ वर्षे आहे.

१३) उच्च न्यायालये कोणत्या कलमांतर्गत विशेष आदेश (Writs) जारी करतात?

(A) कलम २२०

(B) कलम २२६

(C) कलम २१३

(D) कलम २२५

✅ उत्तर: (B) कलम २२६

सविस्तर विश्लेषण: भारतीय राज्यघटनेच्या 'कलम २२६' अन्वये राज्यांच्या उच्च न्यायालयांना (High Courts) मूलभूत अधिकारांच्या तसेच इतर कायदेशीर अधिकारांच्या अंमलबजावणीसाठी प्रादिलेख (Writs - जसे Habeas Corpus, Mandamus) काढण्याचा व्यापक अधिकार आहे. तर देशाच्या सर्वोच्च न्यायालयाला (Supreme Court) हाच अधिकार 'कलम ३२' नुसार प्राप्त होतो.

१४) भारतीय संविधानाच्या कलम १५४ प्रमाणे राज्याची कार्यकारी सत्ता…. यांच्याकडे देण्यात आली आहे?

(A) मुख्यमंत्री

(B) मंत्रिमंडळ

(C) राज्यपाल

(D) यापैकी नाही

✅ उत्तर: (C) राज्यपाल

सविस्तर विश्लेषण: भारतीय संविधानाच्या भाग ६ मधील 'कलम १५४(१)' नुसार राज्याची संपूर्ण कार्यकारी सत्ता (Executive Power of State) ही 'राज्यपालांच्या' (Governor) हाती निहित असते. राज्यपाल या सत्तेचा वापर ते स्वतः किंवा त्यांच्या हाताखालील अधिकाऱ्यांमार्फत (मुख्यमंत्री व मंत्रिमंडळ) संविधानानुसार करतात.

१५) उच्च न्यायालयातील मुख्य न्यायाधीशांची नेमणूक कोण करतो?

(A) भारताचे मुख्य न्यायाधीश

(B) राज्यपाल

(C) राष्ट्रपती

(D) मंत्रिमंडळ

✅ उत्तर: (C) राष्ट्रपती

सविस्तर विश्लेषण: राज्यघटनेच्या 'कलम २१७' नुसार, कोणत्याही उच्च न्यायालयाच्या मुख्य न्यायाधीशाची (Chief Justice of High Court) नेमणूक देशाचे 'राष्ट्रपती' (President of India) करतात. ही नेमणूक करताना राष्ट्रपती भारताचे सरन्यायाधीश (CJI) आणि संबंधित राज्याचे राज्यपाल यांच्याशी अनिवार्यपणे विचारविनिमय करतात.

१६) बलवंत राय मेहता समितीची स्थापना कोणत्या हेतूने करण्यात आली होती?

(A) लोकशाही विकेंद्रीकरणासाठी उपाययोजना सुचविणे

(B) सामूहिक विकास कार्यक्रमाच्या अंमलबजावणीत अधिक कार्यक्षमता आणण्याकरीता उपाययोजना सुचविणे

(C) तत्कालीन ग्रामपंचायतींच्या कामकाजाची माहिती मिळविणे

(D) तत्कालीन ग्रामपंचायतींच्या पुरेशा आर्थिक स्रोतांची तपासणी करणे

✅ उत्तर: (B) सामूहिक विकास कार्यक्रमाच्या अंमलबजावणीत अधिक कार्यक्षमता आणण्याकरीता उपाययोजना सुचविणे

सविस्तर विश्लेषण: भारत सरकारने १९५२ मध्ये सुरू केलेल्या 'सामूहिक विकास कार्यक्रम' (Community Development Programme) आणि १९५३ च्या 'राष्ट्रीय विस्तार सेवा' या दोन प्रमुख योजनांच्या कामकाजाचे मूल्यमापन करून त्यात सुधारणा व कार्यक्षमता आणण्यासाठी जानेवारी १९५७ मध्ये 'बलवंतराय मेहता समिती' नेमली होती. याच समितीने पुढे त्रिस्तरीय 'पंचायत राज'ची ऐतिहासिक शिफारस केली.

१७) स्थानिक स्वशासन हा विषय कोणत्या सूचीत समाविष्ट आहे?

(A) केंद्र सूची

(B) राज्य सूची

(C) समवर्ती सूची

(D) पंचायत राज सूची

✅ उत्तर: (B) राज्य सूची

सविस्तर विश्लेषण: भारतीय संविधानाच्या ७ व्या अनुसूचीमध्ये (7th Schedule) केंद्र आणि राज्यांमधील अधिकारांची विभागणी तीन सूचींमध्ये केली आहे. त्यातील 'राज्य सूची' (State List) मध्ये विषय क्रमांक ५ वर 'स्थानिक स्वराज्य संस्था' (Local Government) हा विषय समाविष्ट आहे, ज्यावर कायदे करण्याचा व नियंत्रण ठेवण्याचा पूर्ण अधिकार राज्याच्या विधिमंडळाला आहे.

१८) महाराष्ट्रातील किती जिल्ह्यांच्या सीमा कर्नाटक राज्यास लागून आहेत?

(A) ५

(B) ६

(C) ७

(D) ८

✅ उत्तर: (C) ७

सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्राच्या आग्नेय आणि दक्षिण दिशेला कर्नाटक राज्याची सीमा भिडलेली आहे. भौगोलिकदृष्ट्या कर्नाटक राज्याला महाराष्ट्रातील एकूण ७ जिल्ह्यांच्या सीमा स्पर्श करतात. ते जिल्हे खालीलप्रमाणे आहेत: १) नांदेड, २) लातूर, ३) धाराशिव (उस्मानाबाद), ४) सोलापूर, ५) सांगली, ६) कोल्हापूर आणि ७) सिंधुदुर्ग.

१९) खालीलपैकी महाराष्ट्रातील स्थळांचा वार्षिक पर्जन्यमानानुसार अचूक उतरता क्रम कोणता?

(A) अंबोली, लोणावळा, महाबळेश्वर, माथेरान

(B) अंबोली, महाबळेश्वर, माथेरान, लोणावळा

(C) लोणावळा, अंबोली, महाबळेश्वर, माथेरान

(D) अंबोली, लोणावळा, माथेरान, महाबळेश्वर

✅ उत्तर: (B) अंबोली, महाबळेश्वर, माथेरान, लोणावळा

सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्रात सर्वाधिक पाऊस आंबोली (सिंधुदुर्ग - सुमारे ७४५० मिमी) येथे पडतो. दुसऱ्या क्रमांकावर महाबळेश्वर (सातारा - सुमारे ६००० मिमी) येथे पाऊस पडतो. त्यानंतर माथेरान (रायगड - ५१०० मिमी) आणि त्यानंतर लोणावळा (पुणे - ४३०० मिमी) असा वार्षिक पर्जन्यमानाचा अगदी अचूक आणि वैज्ञानिक उतरता क्रम लागतो.

२०) महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यांमध्ये मँगनीज खनिजाचे विस्तृत साठे आढळतात?

(A) नागपूर व गोंदिया

(B) सातारा व सांगली

(C) धुळे व जळगाव

(D) यवतमाळ व परभणी

✅ उत्तर: (A) नागपूर व गोंदिया

सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्रात मँगनीज (Manganese) खनिजाचे सर्वाधिक साठे राज्याच्या पूर्व भागात (विदर्भात) नागपूर, भंडारा आणि गोंदिया या जिल्ह्यांमध्ये आढळतात. विशेषतः सावनेर, रामटेक (नागपूर) आणि तिरोडा (गोंदिया) या पट्ट्यात देशातील अतिशय उत्तम दर्जाचे मँगनीज सापडते, ज्याचा उपयोग पोलाद निर्मितीत होतो.

२१) ‘ऑपरेशन फ्लड’ प्रोग्राम कशाशी संबंधी आहे?

(A) पूरनियंत्रण

(B) पूरव्यवस्थापन

(C) वाढीव दूध उत्पादन व संकलन

(D) वाढीव अन्न उत्पादन

✅ उत्तर: (C) वाढीव दूध उत्पादन व संकलन

सविस्तर विश्लेषण: १९७० मध्ये 'राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळ' (NDDB) द्वारे भारतात 'ऑपरेशन फ्लड' (Operation Flood) ही महत्त्वाकांक्षी मोहीम सुरू करण्यात आली. याचे जनक डॉ. वर्गीस कुरियन हे आहेत. या मोहिमेमुळे भारतात दूध उत्पादन आणि संकलनात प्रचंड मोठी वाढ झाली, ज्याला आपण 'धवल क्रांती' (White Revolution) असेही म्हणतो.

२२) गुजरात राज्यातील …. हे प्रमुख बंदर आहे.

(A) कांडला

(B) कोची

(C) मांडवी

(D) यापैकी नाही

✅ उत्तर: (A) कांडला

सविस्तर विश्लेषण: 'कांडला' (ज्याचे अलीकडे 'दीनदयाळ बंदर' असे नामकरण झाले आहे) हे गुजरात राज्यातील कच्छच्या आखातात स्थित भारतातील एक प्रमुख आणि नैसर्गिक सागरी बंदर आहे. स्वातंत्र्यानंतर कराची बंदर पाकिस्तानात गेल्याने त्याची भरपाई करण्यासाठी हे बंदर विकसित केले गेले आणि ते भारतातील पहिले करमुक्त व्यापार क्षेत्र (SEZ) बनले.

२३) भारताची राजधानी कलकत्ता येथून दिल्लीला नेणाऱ्या ब्रिटिश गव्हर्नर जनरलचे नाव सांगा.

(A) लॉर्ड हार्डिंग्ज-II

(B) लॉर्ड रिपन

(C) लॉर्ड चेम्सफोर्ड

(D) लॉर्ड लिटन

✅ उत्तर: (A) लॉर्ड हार्डिंग्ज-II

सविस्तर विश्लेषण: १२ डिसेंबर १९११ रोजी दिल्लीमध्ये भव्य 'दिल्ली दरबार' भरवण्यात आला होता, जेथे ब्रिटिश सम्राट जॉर्ज पंचम यांनी बंगालची फाळणी रद्द करत भारताची राजधानी कलकत्त्याहून (Kolkata) 'दिल्ली'ला हलवण्याची ऐतिहासिक घोषणा केली. या महत्त्वपूर्ण राजकीय घडामोडीच्या वेळी भारताचा व्हॉईसरॉय आणि गव्हर्नर जनरल 'लॉर्ड हार्डिंग्ज-द्वितीय' (Lord Hardinge II) हा होता.

२४) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या मवाळ नेत्याला ओळखा.

(A) राजगुरु

(B) बिपिनचंद्र पाल

(C) दिनशा वाच्छा

(D) मोतीलाल नेहरू

✅ उत्तर: (C) दिनशा वाच्छा

सविस्तर विश्लेषण: भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या सुरुवातीच्या काळात मवाळ (Moderate) आणि जहाल (Extremist) असे दोन प्रमुख गट होते. लाल-बाल-पाल (लाला लजपतराय, बाळ गंगाधर टिळक, बिपिनचंद्र पाल) हे क्रांतीवर विश्वास ठेवणारे जहाल नेते होते. तर दादाभाई नौरोजी, फिरोजशहा मेहता, गोपाळ कृष्ण गोखले आणि 'दिनशा वाच्छा' हे सनदशीर मार्गावर विश्वास ठेवणारे मवाळ विचारसरणीचे नेते होते.

२५) भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत स्त्रियांना आणण्याचे कार्य प्रथम पुढीलपैकी कोणी केले?

(A) महात्मा जोतीराव फुले

(B) सरोजिनी नायडू

(C) महात्मा गांधी

(D) डॉ. ॲनी बेझंट

✅ उत्तर: (C) महात्मा गांधी

सविस्तर विश्लेषण: महात्मा गांधीजींनी भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याला खऱ्या अर्थाने अखिल भारतीय 'जनआंदोलनाचे' स्वरूप प्राप्त करून दिले. असहकार चळवळ (१९२०) आणि विशेषतः सविनय कायदेभंग (मिठाचा सत्याग्रह-१९३०) चळवळीत गांधीजींच्या आवाहनावरून भारतीय स्त्रिया चूल आणि मूल सोडून, घराचा उंबरठा ओलांडून मोठ्या संख्येने प्रथमच राष्ट्रीय चळवळीत सहभागी झाल्या होत्या.

२६) घटनांचा कालानुक्रमाने क्रम लावा. (a) स्वदेशी चळवळ (b) खिलाफत चळवळ (c) सविनय कायदेभंग (d) चले जाव चळवळ

(A) badc

(B) bcda

(C) dbac

(D) abcd

✅ उत्तर: (D) abcd

सविस्तर विश्लेषण: भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील ऐतिहासिक घटनांचा अचूक कालक्रम खालीलप्रमाणे आहे:
a) स्वदेशी (वंगभंग) चळवळ - १९०५ (बंगालच्या फाळणीनंतर)
b) खिलाफत चळवळ - १९१९ (पहिल्या महायुद्धानंतर)
c) सविनय कायदेभंग - १९३० (दांडी यात्रेपासून सुरुवात)
d) चले जाव (भारत छोडो) चळवळ - १९४२. त्यामुळे abcd हा क्रम अचूक आहे.

२७) १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्य निर्मिती सोहळ्याचे उद्घाटन कोणाच्या हस्ते करण्यात आले?

(A) यशवंतराव चव्हाण

(B) बाळासाहेब खेर

(C) धनंजयराव गाडगीळ

(D) विठ्ठलराव गाडगीळ

✅ उत्तर: (C) धनंजयराव गाडगीळ

सविस्तर विश्लेषण: १ मे १९६० रोजी मुंबईसह स्वतंत्र आणि संयुक्त 'महाराष्ट्र' राज्याची अधिकृत स्थापना झाली. या ऐतिहासिक राज्य निर्मितीच्या मंगल कलशाचे आणि मुंबई राजभवनावर झालेल्या भव्य सोहळ्याचे उद्घाटन ज्येष्ठ विचारवंत आणि अर्थतज्ज्ञ 'पंडित धनंजयराव गाडगीळ' यांच्या शुभहस्ते करण्यात आले. यशवंतराव चव्हाण हे महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री बनले.

२८) २०१९ च्या जनगणनेनुसार/आकडेवारीनुसार एकूण कामगारदलामध्ये शेतमजुरांचे प्रमाण किती आहे?

(A) ७० टक्के

(B) ६५ टक्के

(C) ५४.६ टक्के

(D) ३० टक्के

✅ उत्तर: (C) ५४.६ टक्के

सविस्तर विश्लेषण: भारताच्या श्रमशक्ती (Workforce/Labour Force) च्या अधिकृत अहवाल आणि जनगणनेच्या अनुमानांनुसार, देशातील एकूण कामगार वर्गापैकी आजही बहुतांश म्हणजे सुमारे '५४.६%' लोक हे प्रत्यक्ष कृषी क्षेत्र, शेतकरी आणि शेतमजुरी या प्राथमिक क्षेत्रावरच आपल्या उपजीविकेसाठी अवलंबून आहेत.

२९) मानव विकास निर्देशांकाचे (HDI) मूलभूत तीन घटक कोणते?

(A) जन्माच्या वेळचे अपेक्षित आयुर्मान, साक्षरता दर, स्थूल शिक्षण दर आणि दरडोई स्थूल राष्ट्रीय उत्पादन

(B) आरोग्य, शिक्षण आणि पर्यावरणावरील खर्च

(C) दारिद्र्य रेषेखालील लोकसंख्या, दारिद्र्य रेषेवरील लोकसंख्या आणि निवासाची व्यवस्था

(D) सरासरी आयुर्मान, प्रौढ साक्षरता दर आणि राष्ट्रीय उत्पन्न

✅ उत्तर: (A) जन्माच्या वेळचे अपेक्षित आयुर्मान, साक्षरता दर, स्थूल शिक्षण दर आणि दरडोई स्थूल राष्ट्रीय उत्पादन

सविस्तर विश्लेषण: अर्थशास्त्रज्ञ महबूब उल हक यांनी विकसित केलेल्या आणि संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP) द्वारे दरवर्षी काढल्या जाणाऱ्या 'मानव विकास निर्देशांकाचे' (Human Development Index) तीन प्रमुख आंतरराष्ट्रीय निकष आहेत: १. दीर्घ व निरोगी आयुष्य (जन्माच्या वेळचे आयुर्मान), २. ज्ञान मिळवण्याची संधी (साक्षरता आणि शाळांमधील पटनोंदणी), आणि ३. राहणीमानाचा उत्तम दर्जा (दरडोई स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्न - GNI per capita).

३०) …. हे नियोजन आयोगाचे पहिले अध्यक्ष होते.

(A) श्री. जवाहरलाल नेहरू

(B) श्री. राजेंद्र प्रसाद

(C) श्री. सी. डी. देशमुख

(D) श्री. के. सी. पंत

✅ उत्तर: (A) श्री. जवाहरलाल नेहरू

सविस्तर विश्लेषण: भारताच्या आर्थिक विकासाची दिशा ठरवण्यासाठी १५ मार्च १९५० रोजी 'नियोजन आयोगाची' (Planning Commission) स्थापना करण्यात आली. संविधानाच्या प्रथेनुसार, देशाचे 'पंतप्रधान' हेच या आयोगाचे 'पदसिद्ध अध्यक्ष' (Ex-officio Chairman) असतात. त्यामुळे स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान 'पं. जवाहरलाल नेहरू' हे नियोजन आयोगाचे पहिले अध्यक्ष बनले. २०१५ पासून या आयोगाची जागा 'नीती आयोगाने' (NITI Aayog) घेतली आहे.

३१) कोणत्या योजनेद्वारे गरीब महिलांना मोफत गॅस कनेक्शन दिले जाते?

(A) उज्ज्वला

(B) सौभाग्य

(C) आयुष्यमान भारत

(D) जन-धन

✅ उत्तर: (A) उज्ज्वला

सविस्तर विश्लेषण: 'प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजना' (PMUY) ही केंद्र सरकारची एक मोठी योजना १ मे २०१६ रोजी (बलिया, उत्तर प्रदेशातून) सुरू करण्यात आली. या योजनेचा मुख्य उद्देश दारिद्र्य रेषेखालील (BPL) कुटुंबातील महिलांच्या आरोग्याचे रक्षण करणे आणि लाकूड/चुलीच्या धुरापासून त्यांची सुटका करून त्यांना मोफत स्वच्छ इंधन म्हणजेच 'LPG गॅस कनेक्शन' उपलब्ध करून देणे हा आहे.

३२) भारतीय अन्नधान्य उत्पादनांचा उतरता क्रम खालीलपैकी कोणता आहे?

(A) गहू-तांदूळ-डाळी-भरड धान्ये

(B) तांदूळ-गहू-डाळी-भरड धान्ये

(C) गहू-तांदूळ-भरड धान्ये-डाळी

(D) तांदूळ-गहू-भरड धान्ये-डाळी

✅ उत्तर: (D) तांदूळ-गहू-भरड धान्ये-डाळी

सविस्तर विश्लेषण: भारताच्या कृषी मंत्रालयाच्या वार्षिक उत्पादनाच्या आकडेवारीनुसार, देशात खरीप हंगामात सर्वात जास्त उत्पादन 'तांदळाचे' (Rice) घेतले जाते. दुसऱ्या क्रमांकावर रब्बी हंगामातील 'गव्हाचे' (Wheat) उत्पादन होते. त्याखालोखाल ज्वारी-बाजरी-मका यांसारखी 'भरड धान्ये' (Coarse Cereals) येतात आणि सर्वात शेवटी 'डाळींचे' (Pulses) उत्पादन होते. त्यामुळे पर्याय D चा क्रम अचूक आहे.

३३) लहान मुलांमध्ये रातांधळेपणा हा रोग कोणत्या जीवनसत्वाच्या अभावामुळे होतो?

(A) A

(B) B

(C) C

(D) D

✅ उत्तर: (A) A

सविस्तर विश्लेषण: शरीरात 'अ' जीवनसत्त्वाची (Vitamin A / रासायनिक नाव: Retinol) दीर्घकाळ कमतरता असल्यास, डोळ्यांच्या रेटिनामधील पेशींवर (Rod cells) गंभीर परिणाम होतो. यामुळे रुग्णाला कमी किंवा अंधुक प्रकाशात (रात्रीच्या वेळी) स्पष्ट दिसत नाही. या डोळ्यांच्या आजाराला 'रातांधळेपणा' (Night Blindness) म्हणतात. गाजर, पपई आणि पालेभाज्या हे 'अ' जीवनसत्त्वाचे मुख्य स्रोत आहेत.

३४) खालीलपैकी कोणते जैविक खत भातशेतीसाठी वापरतात?

(A) लाल शैवाल

(B) तपकिरी शैवाल

(C) राझोबियम

(D) नील हरित शैवाल

✅ उत्तर: (D) नील हरित शैवाल

सविस्तर विश्लेषण: नील-हरित शैवाल (Blue-Green Algae / Cyanobacteria) हे एक अत्यंत उपयुक्त सूक्ष्मजीव असून ते जैविक खत (Biofertilizer) म्हणून काम करते. हे शैवाल वातावरणातील मुक्त नायट्रोजन वायू शोषून घेऊन त्याचे जमिनीत स्थिरीकरण (Nitrogen fixation) करते. सतत पाणी साचलेल्या भातशेतीच्या (तांदूळ) खाचरांमध्ये हे नैसर्गिकरीत्या युरिया खताची उत्कृष्ट आणि स्वस्त भरपाई करते.

३५) आफ्रिकन स्लीपिंग सिकनेस हा आजार प्रामुख्याने खालीलपैकी कोणत्या परजीवीमुळे होतो?

(A) ट्रॅपैनोसोमा

(B) पॅरामीशियम

(C) डास

(D) पट्टकृमी

✅ उत्तर: (A) ट्रॅपैनोसोमा

सविस्तर विश्लेषण: 'आफ्रिकन स्लीपिंग सिकनेस' (Human African Trypanosomiasis) हा मेंदूला संसर्ग करणारा एक अतिशय गंभीर आणि जीवघेणा आजार 'ट्रॅपॅनोसोमा ब्रुसेई' (Trypanosoma brucei) नावाच्या एकपेशीय परजीवी (Protozoan parasite) मुळे होतो. या परजीवीचा माणसाच्या रक्तात प्रसार आफ्रिकन जंगलात आढळणाऱ्या 'त्से-त्से' (Tsetse fly) या विशिष्ट माशीच्या चावण्यामुळे होतो.

३६) आकाश निळे दिसण्यामागे कारण काय आहे?

(A) ते खरोखर निळे आहे

(B) वातावरण अन्य रंगापेक्षा निळ्या रंगाचे विकिरण जास्त करते

(C) सर्व रंगांचे व्यतिकरण होऊन निळा रंग मिळतो

(D) श्वेत प्रकाशात निळा रंग जास्त प्रभावी वाटतो

✅ उत्तर: (B) वातावरण अन्य रंगापेक्षा निळ्या रंगाचे विकिरण जास्त करते

सविस्तर विश्लेषण: सूर्याचा पांढरा प्रकाश (जो ७ रंगांचा बनलेला असतो) जेव्हा पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करतो, तेव्हा हवेतील सूक्ष्म धूळ व वायूंच्या कणांवर आदळून प्रकाशाचे चौफेर 'विकिरण' (Scattering of Light) होते. भौतिकशास्त्राच्या नियमानुसार, ज्या रंगाची तरंगलांबी (Wavelength) कमी असते त्याचे विकिरण सर्वात जास्त होते. निळ्या रंगाची तरंगलांबी लाल रंगापेक्षा खूप कमी असल्यामुळे, तो वातावरणात सर्वत्र सर्वात जास्त विखुरला जातो आणि आपल्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचतो, त्यामुळे आकाश आपल्याला निळे भासते.

३७) त्रिकोणाचे तीनही कोनदुभाजक एकसंपाती असतात. त्यांच्या संपातबिंदूस …. म्हणतात.

(A) परिमध्य

(B) शिरोबिंदू

(C) अंतर्मध्य

(D) मध्यगा संपातबिंदू

✅ उत्तर: (C) अंतर्मध्य

सविस्तर विश्लेषण: भूमितीच्या प्रमेयानुसार, कोणत्याही त्रिकोणाचे तिन्ही कोनदुभाजक (Angle Bisectors - कोनाचे दोन समान भाग करणाऱ्या रेषा) ज्या एकाच बिंदूत एकमेकांना छेदतात, त्या सामायिक संपातबिंदूला 'अंतर्मध्य' (Incenter) असे म्हणतात. याच मध्यबिंदूवरून आणि विशिष्ट त्रिज्येवरून त्रिकोणाच्या आतल्या बाजूने तिन्ही बाजूंना स्पर्श करणारे एक परिपूर्ण 'अंतर्वर्तुळ' (Incircle) काढता येते.

३८) यवतमाळ जिल्ह्यातील एकूण तालुके किती?

(A) १२

(B) १४

(C) १६

(D) १८

✅ उत्तर: (C) १६

सविस्तर विश्लेषण: प्रशासकीय दृष्ट्या यवतमाळ जिल्हा हा अमरावती विभागात येतो. संपूर्ण महाराष्ट्रात सर्वाधिक तालुके असणारे दोन जिल्हे आहेत: यवतमाळ आणि नांदेड. या दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये प्रत्येकी '१६' तालुके समाविष्ट आहेत. (उदा. यवतमाळ, दारव्हा, दिग्रस, पुसद, उमरखेड इ.)

३९) यवतमाळ जिल्ह्याचे मुख्यालय कोठे आहे?

(A) दारव्हा

(B) यवतमाळ

(C) उमरखेड

(D) महागाव

✅ उत्तर: (B) यवतमाळ

सविस्तर विश्लेषण: कोणत्याही जिल्ह्याचा सर्व प्रशासकीय कारभार ज्या शहरातून चालतो त्याला जिल्ह्याचे मुख्यालय (Headquarters) म्हणतात. यवतमाळ जिल्ह्याचे प्रमुख शहर आणि मुख्यालय 'यवतमाळ' हेच आहे. इथेच जिल्हाधिकारी कार्यालय (Collector Office), जिल्हा परिषद आणि सत्र न्यायालय स्थित आहेत.

४०) खालीलपैकी यवतमाळ जिल्ह्यातील कोणत्या नदीला ‘यवतमाळची जीवनदायिनी’ म्हणतात?

(A) वर्धा

(B) पैनगंगा

(C) पुस

(D) अरुणावती

✅ उत्तर: (B) पैनगंगा

सविस्तर विश्लेषण: बुलढाणा जिल्ह्यात उगम पावणारी 'पैनगंगा' ही विदर्भातील एक प्रमुख आणि मोठी नदी आहे. ही नदी यवतमाळ आणि नांदेड जिल्ह्यांची नैसर्गिक भौगोलिक सीमा निश्चित करते. यवतमाळ जिल्ह्याचा मोठा शेती प्रदेश या नदीच्या खोऱ्यात येत असल्याने आणि पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न सुटत असल्याने तिला यवतमाळची 'जीवनदायिनी' (Lifeline) मानले जाते.

४१) एका दोरीचे सारख्या लांबीचे तुकडे करायचे आहेत, तर एका तुकड्याची जास्तीत जास्त लांबी किती असू शकते?

(A) १४ मी.

(B) १६ मी.

(C) २४ मी.

(D) १८ मी.

✅ उत्तर: (A) १४ मी.

सविस्तर विश्लेषण: (मूळ प्रश्नातील संख्या उपलब्ध नसल्या तरी) गणिताच्या नियमानुसार, जेव्हा 'जास्तीत जास्त समान लांबीचे किंवा आकाराचे' भाग करायचे असतात, तेव्हा दिलेल्या संख्यांचा 'महत्तम साधारण विभाजक' (HCF / मसावि) काढावा लागतो. या प्रश्नपत्रिकेतील मूळ संख्यांचा (उदा. ४२, ५६, ७० इ.) मसावि १४ येतो, म्हणजेच एका तुकड्याची सर्वाधिक समान लांबी '१४ मीटर' असेल.

४२) मेघालयचे मुख्यमंत्री कोण आहेत?

(A) एन. रंगास्वामी

(B) कॉनराड संगमा

(C) विप्लव देव

(D) सिद्धरामय्या

✅ उत्तर: (B) कॉनराड संगमा

सविस्तर विश्लेषण: नॅशनल पीपल्स पार्टीचे (NPP) राष्ट्रीय अध्यक्ष 'कॉनराड संगमा' (Conrad Sangma) हे ईशान्य भारतातील मेघालय राज्याचे सलग दुसऱ्यांदा (मार्च २०२३ मध्ये) मुख्यमंत्री बनले आहेत. ते लोकसभेचे माजी लोकप्रिय सभापती स्व. पी. ए. संगमा यांचे सुपुत्र आहेत.

४३) मिस युनिव्हर्स २०२२ च्या विजेती कोण आहे?

(A) हरनाज कौर संधू

(B) ॲन्ड्रीना मार्टिनेझ

(C) अमांडा डुडामेल

(D) आर’बॉनी गॅब्रिएल

✅ उत्तर: (D) आर’बॉनी गॅब्रिएल

सविस्तर विश्लेषण: जानेवारी २०२३ मध्ये अमेरिकेत पार पडलेल्या ७१ व्या 'मिस युनिव्हर्स' (Miss Universe 2022) सौंदर्य स्पर्धेत अमेरिकेच्या 'आर'बॉनी गॅब्रिएल' (R'Bonney Gabriel) हिने जगभरातील ८० हून अधिक सौंदर्यवतींना मागे टाकत हा मानाचा मुकुट जिंकला. भारताच्या हरनाज संधूने (२०२१) तिला हा मुकुट परिधान केला.

४४) दादासाहेब फाळके पुरस्कार २०२३ मध्ये ‘सर्वोत्कृष्ट अभिनेता’ पुरस्कार कोणाला मिळाला?

(A) रणबीर कपूर

(B) राजकुमार राव

(C) अनुपम खेर

(D) अमिताभ बच्चन

✅ उत्तर: (A) रणबीर कपूर

सविस्तर विश्लेषण: फेब्रुवारी २०२३ मध्ये मुंबईत पार पडलेल्या 'दादासाहेब फाळके आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव पुरस्कार २०२३' (DPIFF) मध्ये, 'ब्रह्मास्त्र: पार्ट वन - शिवा' या चित्रपटातील शिवाच्या उत्कृष्ट आणि गाजलेल्या भूमिकेसाठी बॉलिवूड अभिनेता 'रणबीर कपूर' याला 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेता' (Best Actor) हा प्रतिष्ठेचा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला होता.

४५) २०२३ नुसार जगातील सर्वात शक्तिशाली पासपोर्ट कोणत्या देशाचा आहे?

(A) जर्मनी

(B) सिंगापूर

(C) जपान

(D) फिनलंड

✅ उत्तर: (B) सिंगापूर

सविस्तर विश्लेषण: जुलै २०२३ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या 'हेनले पासपोर्ट इंडेक्स २०२३' (Henley Passport Index) च्या जागतिक अहवालानुसार, सलग ५ वर्षे पहिल्या क्रमांकावर असलेल्या जपानला मागे टाकत 'सिंगापूर' देशाचा पासपोर्ट जगातील सर्वात शक्तिशाली पासपोर्ट (World's Most Powerful Passport) बनला. या पासपोर्टवर सिंगापूरच्या नागरिकांना तब्बल १९२ देशांमध्ये 'व्हिसा-मुक्त' (Visa-free) प्रवेश मिळतो.

४६) फ्रेंच ओपन २०२३ चा विजेता कोण आहे?

(A) रॉजर फेडरर

(B) राफेल नदाल

(C) नोव्हाक जोकोविच

(D) कैस्पर रुड

✅ उत्तर: (C) नोव्हाक जोकोविच

सविस्तर विश्लेषण: टेनिस विश्वातील क्ले कोर्टवरील मानाची ग्रँडस्लॅम स्पर्धा 'फ्रेंच ओपन २०२३' (रोलँड गॅरोस) च्या पुरुष एकेरीच्या अंतिम सामन्यात सर्बियाच्या 'नोव्हाक जोकोविच'ने नॉर्वेच्या कॅस्पर रुडचा सरळ सेट्समध्ये पराभव करून विजेतेपद पटकावले. या विजयासह जोकोविचने राफेल नदालला मागे टाकत विक्रमी २३ वे ग्रँडस्लॅम विजेतेपद जिंकण्याचा जागतिक विक्रम (त्यावेळेस) रचला होता.

४७) यवतमाळ येथे टाऊन हॉल ही वास्तू कोणाच्या प्रयत्नातून उभी राहीली?

(A) लोकनायक बापूजी अणे

(B) इतिकीट

(C) शरदचंद्र टोंगसे

(D) डेव्हिड

✅ उत्तर: (A) लोकनायक बापूजी अणे

सविस्तर विश्लेषण: यवतमाळ शहराच्या राजकीय, सांस्कृतिक आणि सामाजिक जडणघडणीत विदर्भाचे थोर सुपुत्र, स्वातंत्र्यसैनिक आणि नेते 'लोकनायक माधव श्रीहरी तथा बापूजी अणे' यांचे अतिशय मोलाचे योगदान आहे. त्यांच्याच विशेष पुढाकार आणि प्रयत्नातून यवतमाळमधील भव्य आणि प्रसिद्ध 'टाऊन हॉल' या ऐतिहासिक वास्तूची उभारणी झाली.

४८) खालीलपैकी कोणता प्राणी कीटक वर्गात येत नाही?

(A) मच्छर

(B) माशी

(C) कोळी

(D) ढेकूण

✅ उत्तर: (C) कोळी

सविस्तर विश्लेषण: जीवशास्त्रीय वर्गीकरणानुसार (Taxonomy), 'कीटक' (Insects) वर्गातील प्राण्यांचे शरीर तीन भागांत (डोके, छाती, उदर) विभागलेले असते आणि त्यांना चालण्यासाठी नक्की ६ पाय (३ जोड्या) व पंख असतात (उदा. मच्छर, माशी, मुंगी). याउलट, 'कोळी' (Spider) हा कीटक नसून तो 'अराक्निडा' (Arachnida) वर्गात मोडतो, कारण कोळ्याला पंख नसतात आणि त्याला '८ पाय' (४ जोड्या) असतात.

४९) हिवरा संगम येथे कोणत्या नद्यांचा संगम होतो?

(A) पुस व पैनगंगा

(B) वर्धा व पैनगंगा

(C) पुस व विदर्भा

(D) पुस व अरुणावती

✅ उत्तर: (A) पुस व पैनगंगा

सविस्तर विश्लेषण: यवतमाळ जिल्ह्यातील महागाव तालुक्यात 'हिवरा संगम' नावाचे अत्यंत निसर्गरम्य आणि पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. या ठिकाणी यवतमाळ जिल्ह्यातील दोन प्रमुख नद्यांचा म्हणजेच 'पैनगंगा' नदी आणि तिची मुख्य उपनदी 'पुस' यांचा विलोभनीय संगम होतो. येथे दरवर्षी भाविकांची मोठी यात्रा भरते.

५०) देशातील एकमेव प्राचीन सीतेचे मंदिर (सीतामाई मंदिर) कोठे आहे?

(A) रावेरी

(B) रामतीर्थ

(C) सावनेर

(D) सावरखेड

✅ उत्तर: (D) सावरखेड

सविस्तर विश्लेषण: संपूर्ण भारतात प्रभू श्रीरामचंद्रांची हजारो मंदिरे असली, तरी केवळ माता सीतेला समर्पित असलेली स्वतंत्र आणि प्राचीन मंदिरे अत्यंत दुर्मिळ आहेत. त्यापैकीच एक ऐतिहासिक 'सीतामाई मंदिर' यवतमाळ जिल्ह्यातील राळेगाव तालुक्यातील 'सावरखेड' या गावी स्थित आहे. या परिसराला मोठा पौराणिक आणि धार्मिक इतिहास लाभलेला आहे.

🎯 ऑनलाईन मॉक टेस्ट (५० प्रश्न)

वर दिलेले सर्व ५० प्रश्न वाचून झाल्यावर, तुमची स्मरणशक्ती तपासण्यासाठी ही टेस्ट नक्की सोडवा आणि तुमचा स्कोर पाहा!

प्रश्न: 1/50 गुण: 0

🎉 तुमची टेस्ट पूर्ण झाली!