नागपूर कोतवाल भरती परीक्षा २०२३ (प्रश्नपत्रिका व सविस्तर स्पष्टीकरण)
Nagpur Kotwal Bharti Previous Year Paper - 2023 with 100% Accurate Detailed Analysis
उमेदवारांसाठी सूचना: खाली दिलेली नागपूर जिल्ह्याची २०२३ मधील कोतवाल भरतीची मूळ प्रश्नपत्रिका आहे. प्रत्येक प्रश्नाचे अचूक उत्तर आणि त्याचे सखोल विश्लेषण दिले आहे. पोस्टच्या शेवटी दिलेली ५० प्रश्नांची ऑनलाईन मॉक टेस्ट नक्की सोडवा.
१) खालीलपैकी कोणत्या तालुक्यात पंचायत समिती अस्तित्वात नाही?
(A) नागपूर ग्रामीण
(B) नागपूर शहर
(C) मौदा
(D) कुही
✅ उत्तर: (B) नागपूर शहर
सविस्तर विश्लेषण: 'नागपूर शहर' हा पूर्णपणे शहरी भाग असल्यामुळे तेथे ग्रामीण प्रशासनाचा भाग असलेली 'पंचायत समिती' अस्तित्वात नाही. शहरी प्रशासनासाठी तेथे नागपूर महानगरपालिका कार्यरत आहे. ग्रामीण, मौदा आणि कुही हे नागपूर जिल्ह्यातील तालुके असून तेथे पंचायत समित्या आहेत.
२) विद्युत ऊर्जा खालीलपैकी कोणत्या उपकरणाद्वारे मोजली जाते?
(A) एमीटर
(B) डायनामो
(C) इलेक्ट्रोमीटर
(D) अल्टीमीटर
✅ उत्तर: (C) इलेक्ट्रोमीटर
सविस्तर विश्लेषण: इलेक्ट्रोमीटर हे विद्युत प्रभार किंवा विद्युत विभवांतर मोजणारे उपकरण आहे. (टीप: एमीटर हे विद्युत प्रवाह मोजते, डायनामो यांत्रिक ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर करतो आणि अल्टीमीटर उंची मोजण्यासाठी वापरले जाते).
३) ज्या उपग्रह भ्रमण कक्षाची भूपृष्ठापासून उंची डॅश किंवा जास्त असते, त्या कक्षांना उच्च कक्षा म्हणतात?
(A) ३५,७७० किमी
(B) ३५,७८० किमी
(C) ३५,७९० किमी
(D) ३५,७०० किमी
✅ उत्तर: (B) ३५,७८० किमी
सविस्तर विश्लेषण: भूस्थिर उपग्रह (Geostationary satellites) पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून सुमारे ३५,७८० किमी उंचीवर उच्च कक्षेत (High Earth Orbit) प्रस्थापित केले जातात. या कक्षेत उपग्रहाचा भ्रमणकाळ पृथ्वीच्या परिवलन काळाएवढा (२४ तास) असतो.
४) सत्यशोधक समाजाची स्थापना कोणी केली?
(A) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
(B) महात्मा ज्योतिबा फुले
(C) महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे
(D) लोकहितवादी
✅ उत्तर: (B) महात्मा ज्योतिबा फुले
सविस्तर विश्लेषण: महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी पुण्यात 'सत्यशोधक समाजाची' स्थापना केली. समाजातील बहुजन समाज, शेतकरी आणि स्त्रियांना ब्राह्मण्यवादाच्या शोषणातून मुक्त करणे हा या मागचा मुख्य हेतू होता.
५) स्वतंत्र भारताचे पहिले गृहमंत्री कोण होते?
(A) सरदार वल्लभभाई पटेल
(B) सी. राजगोपालाचारी
(C) नामदार गोखले
(D) तेजबहादूर सप्रू
✅ उत्तर: (A) सरदार वल्लभभाई पटेल
सविस्तर विश्लेषण: लोहपुरुष सरदार वल्लभभाई पटेल हे स्वतंत्र भारताचे पहिले उपपंतप्रधान आणि 'पहिले गृहमंत्री' होते. देशातील ५६५ हून अधिक संस्थानांचे भारतात विलीनीकरण करण्यात त्यांनी सर्वात मोठी आणि ऐतिहासिक भूमिका बजावली.
६) लोकमान्य टिळकांनी पुरस्कृत केलेल्या चतुःसूत्रीमध्ये प्रामुख्याने स्वराज्य, राष्ट्रीय शिक्षण, स्वदेशी आणि डॅश या चार बाबींचा समावेश होता?
(A) बहिष्कार
(B) सत्याग्रह
(C) कायदेभंग
(D) असहकार
✅ उत्तर: (A) बहिष्कार
सविस्तर विश्लेषण: १९०५ च्या बंगालच्या फाळणीनंतर लोकमान्य टिळकांनी भारतीयांना 'स्वराज्य, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षण आणि परदेशी मालावर बहिष्कार' अशी प्रसिद्ध चतुःसूत्री दिली होती.
७) 'करा किंवा मरा' हा मंत्र महात्मा गांधींनी कोणत्या चळवळीत दिला?
(A) असहकार चळवळ
(B) दांडी सत्याग्रह
(C) चले जाव चळवळ
(D) सविनय कायदेभंग चळवळ
✅ उत्तर: (C) चले जाव चळवळ
सविस्तर विश्लेषण: ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईच्या गवालिया टँक (ऑगस्ट क्रांती) मैदानावर 'भारत छोडो' (चले जाव / Quit India) चळवळीचा ठराव संमत झाला. यावेळी महात्मा गांधींनी देशाला 'करेंगे या मरेंगे' (करा किंवा मरा) हा ऐतिहासिक मंत्र दिला.
८) महाराष्ट्रात डॅश येथे निलगिरी या वृक्षापासून कागद बनवण्याचा प्रकल्प आहे?
(A) बल्लाळपूर (चंद्रपूर)
(B) इगतपुरी (नाशिक)
(C) राहुरी (अहमदनगर)
(D) खोपोली (रायगड)
✅ उत्तर: (A) बल्लाळपूर (चंद्रपूर)
सविस्तर विश्लेषण: चंद्रपूर जिल्ह्यातील बल्लारपूर (बल्लाळपूर) येथे बांबू आणि निलगिरीच्या लाकडापासून कागद बनवणारा 'BILT' (Ballarpur Industries Limited) हा महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा कागद कारखाना आहे.
९) भारतात कोतवाल हे पद सर्वप्रथम केव्हा निर्माण करण्यात आले?
(A) प्राचीन काळ
(B) ब्रिटिश काळ
(C) मुघल काळ
(D) स्वातंत्र्योत्तर काळ
✅ उत्तर: (C) मुघल काळ
सविस्तर विश्लेषण: कोतवाल या शब्दाची निर्मिती आणि या पदाचा वापर सर्वप्रथम मुघल काळात झाला. शहराची किंवा किल्ल्याची कायदा व सुव्यवस्था राखणाऱ्या मुख्य अधिकाऱ्याला त्यावेळी 'कोतवाल' म्हटले जायचे.
१०) खालीलपैकी कोणते काम कोतवालचे नाही?
(A) गुन्ह्यांची माहिती पोलीस पाटलास देणे
(B) गावात दवंडी देणे
(C) जन्म, मृत्यू व विवाह नोंद ठेवणे
(D) शासकीय दप्तराची ने-आण करणे
✅ उत्तर: (C) जन्म, मृत्यू व विवाह नोंद ठेवणे
सविस्तर विश्लेषण: गावामध्ये जन्म, मृत्यू आणि विवाह यांची कायदेशीर नोंद ठेवण्याचे महत्त्वाचे काम 'ग्रामसेवकाचे' (Gramsevak) असते. हे काम कोतवालाचे नाही. दवंडी देणे, दप्तर ने-आण करणे आणि पोलीस पाटलाला मदत करणे ही कोतवालाची कामे आहेत.
११) नागपूरचे पहिले भोसले राजे कोण होते?
(A) हिरोजी
(B) रविवर्मा
(C) रघुजी राजे
(D) राघोबा राजे
✅ उत्तर: (C) रघुजी राजे
सविस्तर विश्लेषण: पहिल्या रघुजी भोसले यांनी नागपूरकर भोसले घराण्याची सत्ता खऱ्या अर्थाने मजबूत केली आणि ते नागपूरचे पहिले भोसले राजे म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी बंगाल आणि ओडिशापर्यंत मराठा साम्राज्याचा विस्तार केला होता.
१२) लोणार सरोवर कोणत्या खडकापासून बनलेले आहे?
(A) बेसॉल्ट
(B) रूपांतरित
(C) गाळाचा
(D) यापैकी एकही नाही
✅ उत्तर: (A) बेसॉल्ट
सविस्तर विश्लेषण: बुलढाणा जिल्ह्यातील लोणार सरोवर हे उल्कापातामुळे निर्माण झालेले जगातील एकमेव सरोवर आहे जे बेसॉल्ट (Basalt) खडकात तयार झालेले आहे. बेसॉल्ट खडक हा लाव्हारसापासून तयार झालेला अग्निजन्य खडक आहे.
१३) महाराष्ट्र राज्याची सर्वात लांब सीमा डॅश या राज्याबरोबर आहे?
(A) कर्नाटक
(B) आंध्र प्रदेश
(C) मध्य प्रदेश
(D) छत्तीसगड
✅ उत्तर: (C) मध्य प्रदेश
सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्राच्या उत्तरेला मध्य प्रदेश राज्य आहे. महाराष्ट्राची सर्वात जास्त लांबीची नैसर्गिक सीमा आणि सर्वात जास्त जिल्ह्यांची सीमा (एकूण ८ जिल्हे) मध्य प्रदेश या राज्याला लागून आहे.
१४) खालीलपैकी चुकीचा पर्याय निवडा (फुल फॉर्म)?
(A) INSAT - Indian National Satellite
(B) IRS - Indian Remote Sensing Satellite
(C) GSLV - Geosynchronous Satellite Launch Vehicle
(D) PSLV - Polar Surveillance Launch Vehicle
✅ उत्तर: (D) PSLV - Polar Surveillance Launch Vehicle
सविस्तर विश्लेषण: पर्याय D चुकीचा आहे कारण PSLV चा योग्य फुल फॉर्म 'Polar Satellite Launch Vehicle' (ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपक वाहन) असा आहे, Surveillance असा नाही.
१५) पुढीलपैकी चुकीची जोडी ओळखा?
(A) महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ - दिल्ली
(B) बनारस हिंदू विद्यापीठ - वाराणसी
(C) अलीगड मुस्लिम युनिव्हर्सिटी - अलीगड
(D) जिवाजी विद्यापीठ - ग्वाल्हेर
✅ उत्तर: (A) महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ - दिल्ली
सविस्तर विश्लेषण: 'महाराजा सयाजीराव युनिव्हर्सिटी' (MSU) ही दिल्लीत नसून गुजरात मधील बडोदा (वडोदरा) येथे स्थित आहे. त्यामुळे पहिली जोडी चुकीची आहे.
१६) महाराष्ट्रातील गडचिरोली जिल्ह्यामध्ये कोणती आदिवासी जमात दिसून येते?
(A) माडिया गोंड
(B) रामोशी
(C) होलार
(D) पारधी
✅ उत्तर: (A) माडिया गोंड
सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्राच्या पूर्व विदर्भात प्रामुख्याने गडचिरोली व चंद्रपूर जिल्ह्यात 'गोंड' आणि त्यांची उपजमात 'माडिया गोंड' या आदिवासी जमातीचे लोक मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. भामरागड परिसर हा माडिया गोंडांसाठी प्रसिद्ध आहे.
१७) खालीलपैकी चुकीची जोडी ओळखा?
(A) घृष्णेश्वर - जालना
(B) हुजूर साहेब गुरुद्वारा - नांदेड
(C) सय्यद तुराब उल हक दर्गा - परभणी
(D) औंधा नागनाथ - हिंगोली
✅ उत्तर: (A) घृष्णेश्वर - जालना
सविस्तर विश्लेषण: 'घृष्णेश्वर' हे बारावे ज्योतिर्लिंग वेरूळ, तालुका खुलताबाद, जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) येथे आहे. त्यामुळे ते जालना जिल्ह्यात दाखवणारी जोडी चुकीची आहे.
१८) नागपूर जिल्हा हा कोणत्या खनिजाच्या साठ्याकरिता प्रसिद्ध आहे?
(A) तांबे
(B) बॉक्साईट
(C) लोह खनिज
(D) मॅंगनीज
✅ उत्तर: (D) मॅंगनीज
सविस्तर विश्लेषण: नागपूर आणि भंडारा हे विदर्भातील जिल्हे मॅंगनीज (Manganese) या खनिजाच्या साठ्यासाठी भारतात अत्यंत प्रसिद्ध आहेत. सावनेर, रामटेक, तुमसर या भागात याच्या मोठ्या खाणी आहेत.
१९) नाथसागर हे धरण कोठे आहे?
(A) कोयना
(B) नाशिक
(C) पैठण
(D) खडकवासला
✅ उत्तर: (C) पैठण
सविस्तर विश्लेषण: छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील पैठण जवळ गोदावरी नदीवर 'जायकवाडी' हे मातीचे धरण बांधले आहे. या धरणाच्या विस्तृत जलाशयाला 'नाथसागर' असे नाव देण्यात आले आहे.
२०) घटक राज्य आणि केंद्र सरकार यातील दुवा साधण्याचे कार्य कोण करतो?
(A) मुख्यमंत्री
(B) राज्यपाल
(C) मुख्य सचिव
(D) कॅबिनेट मंत्री
✅ उत्तर: (B) राज्यपाल
सविस्तर विश्लेषण: राज्यपालांची नियुक्ती थेट भारताच्या राष्ट्रपतींकडून केली जाते. राज्यपाल हे राज्याचे घटनात्मक प्रमुख असतात आणि ते केंद्र सरकारचे प्रतिनिधी म्हणून घटक राज्य व केंद्र सरकार यांच्यात महत्त्वाचा दुवा (Link) म्हणून काम करतात.
२१) "राष्ट्रपती उपराष्ट्रपतींना बडतर्फ करू शकतात" - हे विधान सत्य आहे की असत्य?
(A) सत्य
(B) असत्य
(C) सांगता येत नाही
(D) यापैकी एकही नाही
✅ उत्तर: (B) असत्य
सविस्तर विश्लेषण: हे विधान असत्य आहे. उपराष्ट्रपतींना पदावरून काढण्याचा अधिकार केवळ संसदेला आहे. राज्यसभेत बहुमताने ठराव संमत करून आणि त्याला लोकसभेची संमती मिळाल्यानंतरच उपराष्ट्रपतींना पदावरून हटवले जाऊ शकते (कलम ६७). राष्ट्रपती स्वतःहून त्यांना बडतर्फ करू शकत नाहीत.
२२) उच्च न्यायालयातील न्यायाधीशांना शपथ देण्याचे कार्य कोण करते?
(A) सरन्यायाधीश
(B) राज्यपाल
(C) राष्ट्रपती
(D) मुख्यमंत्री
✅ उत्तर: (B) राज्यपाल
सविस्तर विश्लेषण: राज्यघटनेच्या कलम २१९ नुसार, उच्च न्यायालयाच्या (High Court) न्यायाधीशांची नियुक्ती राष्ट्रपती करत असले, तरी त्यांना पदाची शपथ देण्याचे काम त्या राज्याचे राज्यपाल किंवा त्यांनी नियुक्त केलेला व्यक्ती करतो.
२३) राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत खालीलपैकी कोणत्या गृहाचे सदस्य भाग घेत नाहीत?
(A) विधानसभा
(B) लोकसभा
(C) राज्यसभा
(D) विधान परिषद
✅ उत्तर: (D) विधान परिषद
सविस्तर विश्लेषण: राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत (Electoral College मध्ये) लोकसभा, राज्यसभा आणि सर्व राज्यांच्या विधानसभांचे केवळ 'निर्वाचित (निवडून आलेले)' सदस्य भाग घेतात. विधान परिषदेचे सदस्य राष्ट्रपती पदाच्या निवडणुकीत मतदान करू शकत नाहीत.
२४) खालीलपैकी कोणता ग्रंथ महात्मा ज्योतिबा फुले यांनी लिहिला नाही?
(A) गुलामगिरी
(B) सार्वजनिक सत्यधर्म
(C) शेतकऱ्यांचा आसूड
(D) सुधारक
✅ उत्तर: (D) सुधारक
सविस्तर विश्लेषण: गुलामगिरी, सार्वजनिक सत्यधर्म आणि शेतकऱ्यांचा आसूड हे महात्मा फुले यांचे प्रसिद्ध ग्रंथ आहेत. मात्र 'सुधारक' हे गोपाळ गणेश आगरकर यांनी १८८८ मध्ये सुरू केलेले वृत्तपत्र होते.
२५) 'कृष्णाकाठ' हा ग्रंथ कोणी लिहिला आहे?
(A) वसंतदादा पाटील
(B) राजारामबापू पाटील
(C) यशवंतराव चव्हाण
(D) नागनाथ अण्णा नायकवाडी
✅ उत्तर: (C) यशवंतराव चव्हाण
सविस्तर विश्लेषण: यशवंतराव चव्हाण (महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री) यांनी आपले आत्मचरित्र तीन भागात लिहिले आहे. त्यापैकी त्यांच्या बालपणाचा आणि तरुणपणाचा काळ वर्णन करणारा भाग 'कृष्णाकाठ' या नावाने प्रसिद्ध आहे.
२६) तोतलाडोह धरण कोणत्या नदीवर आहे?
(A) पेंच
(B) वर्धा
(C) कन्हान
(D) वैनगंगा
✅ उत्तर: (A) पेंच
सविस्तर विश्लेषण: नागपूर जिल्ह्यातील रामटेक तालुक्यात पेंच नदीवर 'तोतलाडोह' हे धरण बांधण्यात आले आहे. या धरणाच्या जलाशयाला 'मेघदूत जलाशय' असे म्हटले जाते.
२७) पिकांची आणेवारी कोण ठरवतो?
(A) सरपंच
(B) कोतवाल
(C) तहसीलदार
(D) ग्रामसेवक
✅ उत्तर: (C) तहसीलदार
सविस्तर विश्लेषण: दुष्काळ किंवा अतिवृष्टीच्या काळात पिकांचे किती नुकसान झाले हे ठरवण्यासाठी 'पैसेवारी किंवा आणेवारी' काढली जाते. हे जाहीर करण्याचा महसुली अधिकार तालुक्याचे कार्यकारी दंडाधिकारी म्हणून तहसीलदार यांना असतो.
२८) खालील विधानातील अधोरेखित नामाचा प्रकार ओळखा: "जीवनात चांगुलपणा दाखवणाऱ्या माणसांना मोठे होता येते असे नाही."
(A) सामान्य नाम
(B) विशेष नाम
(C) भाववाचक नाम
(D) यापैकी नाही
✅ उत्तर: (C) भाववाचक नाम
सविस्तर विश्लेषण: 'चांगुलपणा' हा एक गुण किंवा भाव आहे. ज्या शब्दाने प्राणी किंवा वस्तू यांच्यातील गुण, धर्म किंवा भाव यांचा बोध होतो त्याला भाववाचक नाम (Abstract Noun) असे म्हणतात.
२९) स्कर्वी आजार कोणत्या जीवनसत्वाच्या अभावामुळे होतो?
(A) अ
(B) ब
(C) क
(D) के
✅ उत्तर: (C) क
सविस्तर विश्लेषण: हिरड्यांमधून रक्त येणे असा हा 'स्कर्वी' (Scurvy) आजार 'क' जीवनसत्वाच्या (Vitamin C) अभावामुळे होतो. आवळा, लिंबू, संत्री यांसारख्या आंबट फळांमधून 'क' जीवनसत्व मिळते.
३०) "उचललेस तू मीठ मूठभर, साम्राज्याचा खचला पाया" - असे कोणत्या चळवळीचे वर्णन केले जाते?
(A) असहकार चळवळ
(B) सविनय कायदेभंग चळवळ
(C) चले जाव चळवळ
(D) रोलॅट चळवळ
✅ उत्तर: (B) सविनय कायदेभंग चळवळ
सविस्तर विश्लेषण: १९३० मध्ये महात्मा गांधींनी गुजरातमधील दांडी येथे मिठाचा कायदा मोडून सविनय कायदेभंग चळवळ (Civil Disobedience Movement) सुरू केली होती. याच ऐतिहासिक क्षणाचे वर्णन या ओळींमध्ये केले आहे.
३१) 'डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया' हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
(A) मौलाना अब्दुल कलाम आझाद
(B) वल्लभभाई पटेल
(C) मोतीलाल नेहरू
(D) पंडित जवाहरलाल नेहरू
✅ उत्तर: (D) पंडित जवाहरलाल नेहरू
सविस्तर विश्लेषण: भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी अहमदनगरच्या भुईकोट किल्ल्यात तुरुंगवासात असताना 'डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया' (भारताचा शोध) हा प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला होता.
३२) 'सारे जहाँ से अच्छा हिंदोस्ताँ हमारा' हे गीत कोणी लिहिले आहे?
(A) गुलजार
(B) मिर्झा गालिब
(C) मोहम्मद इक्बाल
(D) रवींद्रनाथ टागोर
✅ उत्तर: (C) मोहम्मद इक्बाल
सविस्तर विश्लेषण: 'सारे जहाँ से अच्छा' हे प्रसिद्ध देशभक्तीपर गीत १९०५ मध्ये प्रसिद्ध उर्दू कवी मुहम्मद इक्बाल यांनी लिहिले आहे. याला 'तराना-ए-हिंद' असेही म्हटले जाते.
३३) महात्मा गांधी यांचे राजकीय गुरु कोण?
(A) लोकमान्य टिळक
(B) दादाभाई नौरोजी
(C) गोपाळ कृष्ण गोखले
(D) फिरोजशहा मेहता
✅ उत्तर: (C) गोपाळ कृष्ण गोखले
सविस्तर विश्लेषण: दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात परतल्यानंतर गांधीजींना भारतभ्रमण करण्याचा सल्ला गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी दिला होता. गोखले यांच्या विचारांचा गांधीजींवर मोठा प्रभाव होता, म्हणून ते गोखलेंना आपले राजकीय गुरु मानत.
३४) खालीलपैकी चुकीची जोडी ओळखा?
(A) हिमशाल - औरंगाबाद
(B) चादर निर्मिती - सांगली
(C) लाकडी खेळणी - सिंधुदुर्ग
(D) हातमाग व यंत्रमाग - मालेगाव
✅ उत्तर: (B) चादर निर्मिती - सांगली
सविस्तर विश्लेषण: सोलापूर हे शहर त्याच्या वैशिष्ट्यपूर्ण 'चादर निर्मिती' (Solapuri Chaddar) साठी जगभर प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे 'चादर निर्मिती - सांगली' ही जोडी चुकीची आहे.
३५) महाराष्ट्र पशु व मत्स्य विज्ञान विद्यापीठाचे (MAFSU) मुख्यालय कोठे आहे?
(A) सिंधुदुर्ग
(B) रत्नागिरी
(C) राहुरी
(D) नागपूर
✅ उत्तर: (D) नागपूर
सविस्तर विश्लेषण: पशुसंवर्धन, दुग्ध व्यवसाय आणि मत्स्यव्यवसाय यांचे शिक्षण व संशोधन करण्यासाठी २००० साली 'महाराष्ट्र पशु व मत्स्य विज्ञान विद्यापीठ' (MAFSU) ची स्थापना नागपूर येथे करण्यात आली.
३६) कोणत्या महसूल विभागात सर्वात जास्त जिल्हे आहेत?
(A) औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर)
(B) कोकण
(C) नागपूर
(D) पुणे
✅ उत्तर: (A) औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर)
सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्रात एकूण ६ प्रशासकीय (महसूल) विभाग आहेत. त्यापैकी छत्रपती संभाजीनगर (मराठवाडा) विभागात सर्वात जास्त म्हणजे ८ जिल्हे आहेत.
३७) छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात कोणाच्या मार्फत राज्यकारभार चालत असे?
(A) राज्यसभा
(B) मंत्रिमंडळ
(C) लोकसभा
(D) अष्टप्रधान मंडळ
✅ उत्तर: (D) अष्टप्रधान मंडळ
सविस्तर विश्लेषण: स्वराज्याचा राज्यकारभार सुरळीत चालवण्यासाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आठ प्रमुखांचे एक मंडळ स्थापन केले होते, ज्याला 'अष्टप्रधान मंडळ' म्हटले जात असे. यात पेशवा, अमात्य, सचिव, मंत्री, सेनापती, सुमंत, न्यायाधीश आणि पंडितराव यांचा समावेश होता.
३८) राज्यसभेचे १/३ सदस्य दर डॅश वर्षांनी निवृत्त होतात?
(A) १ वर्ष
(B) १.५ वर्षे
(C) २ वर्षे
(D) २.५ वर्षे
✅ उत्तर: (C) २ वर्षे
सविस्तर विश्लेषण: राज्यसभा हे संसदेचे स्थायी (कधीही विसर्जित न होणारे) सभागृह आहे. राज्यसभेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ ६ वर्षे असतो आणि दर दोन (२) वर्षांनी १/३ (एक तृतीयांश) सदस्य निवृत्त होतात आणि तेवढेच नवीन निवडले जातात.
३९) भारतीय राज्यघटनेतील मूळ कलमे आणि परिशिष्टे किती होती?
(A) ४९५ व ८
(B) ३९५ व ८
(C) २९५ व ८
(D) ५९५ व ८
✅ उत्तर: (B) ३९५ व ८
सविस्तर विश्लेषण: २६ जानेवारी १९५० रोजी लागू झालेल्या भारताच्या मूळ राज्यघटनेमध्ये २२ भाग, ३९५ कलमे आणि ८ परिशिष्टे (Schedules) होती. सध्या राज्यघटनेत १२ परिशिष्टे आहेत.
४०) खालीलपैकी कोणत्या बाबीचा मूलभूत कर्तव्यात समावेश होत नाही?
(A) राष्ट्रीय ध्वजाचा मान राखणे
(B) राष्ट्रगीताचा मान राखणे
(C) सार्वजनिक मालमत्ता सुरक्षित ठेवणे
(D) मतदानाचा मान राखणे
✅ उत्तर: (D) मतदानाचा मान राखणे
सविस्तर विश्लेषण: घटनेच्या कलम ५१(अ) मध्ये ११ मूलभूत कर्तव्ये दिली आहेत. त्यात राष्ट्रध्वज, राष्ट्रगीत आणि सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण यांचा समावेश आहे. परंतु मतदान करणे हे कायदेशीर/राजकीय कर्तव्य असले तरी त्याचा राज्यघटनेच्या 'मूलभूत कर्तव्यांच्या' यादीत थेट उल्लेख नाही.
४१) पावनखिंड कोठे आहे?
(A) विशाळगड
(B) राजगड
(C) सिंहगड
(D) शिवनेरी
✅ उत्तर: (A) विशाळगड
सविस्तर विश्लेषण: पन्हाळगडावरून वेढा तोडून महाराज विशाळगडाकडे जात असताना वाटेत बाजीप्रभू देशपांडे यांनी घोडखिंड लढवली. त्यांच्या बलिदानाने पावन झालेल्या याच घोडखिंडीला पुढे 'पावनखिंड' (विशाळगडाच्या मार्गावर) असे नाव पडले.
४२) महात्मा ज्योतिबा फुले यांचे मूळ गाव कोणते आहे?
(A) नायगाव
(B) फुलेनगर
(C) कटगुण
(D) टेंभू
✅ उत्तर: (C) कटगुण
सविस्तर विश्लेषण: महात्मा फुले यांचे घराणे मूळचे सातारा जिल्ह्यातील खटाव तालुक्यातील 'कटगुण' या गावचे होते. त्यांच्या आजोबांनी पुण्यात फुलांचा व्यवसाय सुरू केल्यामुळे त्यांना 'फुले' हे आडनाव मिळाले.
४३) महाराष्ट्रात अलीकडे दरड कोसळल्याची घटना कुठे घडली होती (जुलै २०२३)?
(A) इरशाळगड
(B) माळीण
(C) तळीये
(D) चिपळूण
✅ उत्तर: (A) इरशाळगड
सविस्तर विश्लेषण: जुलै २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील खालापूर तालुक्यातील इरशाळवाडी (इरशाळगड) येथे रात्रीच्या वेळी भीषण दरड कोसळल्याची दुर्घटना घडली होती, ज्यामध्ये अनेक घरे गाडली गेली आणि जीवितहानी झाली.
४४) 'काडीचाही त्रास न होणे' या वाक्प्रचाराचा योग्य अर्थ सांगा.
(A) प्रचंड त्रास होणे
(B) काडीमोड होणे
(C) अजिबात त्रास न होणे
(D) खूप त्रास होणे
✅ उत्तर: (C) अजिबात त्रास न होणे
सविस्तर विश्लेषण: काडी म्हणजे अत्यंत क्षुल्लक किंवा छोटी गोष्ट. त्यामुळे 'काडीचाही' त्रास न होणे म्हणजेच किंचितही किंवा अजिबात त्रास न होणे असा अर्थ होतो.
४५) योग्य जोड्या जुळवा (अन्न प्रक्रिया घटक व कार्य - जायलीटॉल, सायट्रिक आम्ल, लायकोपीन, नायसीन):
(A) २, ४, १, ३
(B) १, २, ३, ४
(C) ४, ३, २, १
(D) २, ३, १, ४
✅ उत्तर: (D) २, ३, १, ४
सविस्तर विश्लेषण: अचूक जोड्या: जायलीटॉल (Xylitol) - गोडी देणे (Sweetener), सायट्रिक आम्ल - आम्लता देणे (Acidity regulator), लायकोपीन (टोमॅटोत असते) - रंग देणे, नायसीन - प्रथिन बांधणे (किंवा पौष्टिक मूल्य वाढवणे). योग्य क्रम पर्याय D आहे.
४६) एका नावेत २२ किग्रॅ सरासरी वजनाची २५ मुले बसलेली आहेत. नावाड्यासह सर्वांचे सरासरी वजन २४ किग्रॅ होते, तर नावाड्याचे वजन किती?
(A) ६५ किग्रॅ
(B) ७० किग्रॅ
(C) ७४ किग्रॅ
(D) ८० किग्रॅ
✅ उत्तर: (C) ७४ किग्रॅ
सविस्तर विश्लेषण: २५ मुलांचे एकूण वजन = २५ × २२ = ५५० किग्रॅ. नावाड्याला धरून एकूण व्यक्ती २६ झाल्या आणि सरासरी २४ झाली. २६ जणांचे एकूण वजन = २६ × २४ = ६२४ किग्रॅ. नावाड्याचे वजन = ६२४ - ५५० = ७४ किग्रॅ.
४७) २/५ पट म्हणजे किती टक्के?
(A) २०%
(B) ३०%
(C) ४०%
(D) ५०%
✅ उत्तर: (C) ४०%
सविस्तर विश्लेषण: कोणत्याही अपूर्णांकाचे शेकडेवारीत रूपांतर करण्यासाठी त्याला १०० ने गुणावे लागते. म्हणून: (२ / ५) × १०० = २ × २० = ४०%.
४८) ३० सेकंदाचे ४ मिनिटांशी असणारे गुणोत्तर किती?
(A) १:४
(B) १:८
(C) १:६
(D) १:१२
✅ उत्तर: (B) १:८
सविस्तर विश्लेषण: गुणोत्तर काढताना एकके समान असावीत. ४ मिनिटे = ४ × ६० = २४० सेकंद. आता ३० सेकंद आणि २४० सेकंद यांचे गुणोत्तर = ३० / २४० = ३ / २४ = १ : ८.
४९) एका कपाटाची किंमत १२५० रुपये आहे. या किंमतीत शेकडा १२% वाढ झाली, तर कपाटाची नवीन किंमत किती?
(A) १३०० रुपये
(B) १३५० रुपये
(C) १३८० रुपये
(D) १४०० रुपये
✅ उत्तर: (D) १४०० रुपये
सविस्तर विश्लेषण: १२५० रुपयांवर १२% वाढ. वाढलेले रुपये = (१२५० × १२) / १०० = १५० रुपये. नवीन किंमत = मूळ किंमत (१२५०) + वाढ (१५०) = १४०० रुपये.
५०) एक सायकलस्वार कोल्हापूरहून सकाळी ६:३० वाजता निघून ७७ किमी अंतरावरील कऱ्हाडला ताशी १४ किमी वेगाने जातो, तर तो अंदाजे किती वाजता पोहोचेल?
(A) ११:३० वाजता
(B) १२:०० वाजता
(C) १२:३० वाजता
(D) १:०० वाजता
✅ उत्तर: (B) १२:०० वाजता
सविस्तर विश्लेषण: वेळ = अंतर / वेग. वेळ = ७७ / १४ = ५.५ तास (५ तास आणि ३० मिनिटे). सकाळी ६:३० ला निघाल्यावर त्यात ५.५ तास मिळवले असता (६:३० + ५:३०) तो दुपारी १२:०० वाजता पोहोचेल.
🎯 ऑनलाईन मॉक टेस्ट (५० प्रश्न)
वर दिलेले सर्व प्रश्न वाचून झाल्यावर, तुमची स्मरणशक्ती तपासण्यासाठी ही टेस्ट नक्की सोडवा आणि तुमचा स्कोर पाहा!
प्रश्न: 1/50
गुण: 0