चंद्रपूर कोतवाल भरती परीक्षा २०२३ (प्रश्नपत्रिका व सविस्तर स्पष्टीकरण)
Chandrapur Kotwal Bharti Previous Year Paper - 2023 with 100% Accurate Detailed Analysis
उमेदवारांसाठी सूचना: खाली दिलेली चंद्रपूर जिल्ह्याची २०२३ मधील कोतवाल भरतीची मूळ प्रश्नपत्रिका आहे. प्रत्येक प्रश्नाचे अचूक उत्तर आणि त्याचे सखोल व तांत्रिक विश्लेषण दिले आहे. पोस्टच्या शेवटी दिलेली ५० प्रश्नांची ऑनलाईन मॉक टेस्ट नक्की सोडवा.
१) खालील डोंगररांगा पूर्वेकडून पश्चिमेकडे क्रमाने लावा: (१) नवेगाव डोंगर (२) माणिकगड जिवती डोंगर (३) निर्मल डोंगर (४) रावणदेव गरमसूर टेकड्या
(A) ३, २, ४, १
(B) १, २, ४, ३
(C) १, ३, २, ४
(D) ४, ३, २, १
✅ उत्तर: (B) १, २, ४, ३
सविस्तर विश्लेषण: विदर्भातील आणि मराठवाड्यातील या डोंगररांगांचा भौगोलिक विस्तार पूर्वेकडून पश्चिमेकडे पाहिल्यास - गोंदिया-भंडारा जवळचे 'नवेगाव डोंगर' सर्वात पूर्वेला येतात. त्यानंतर चंद्रपूरमधील 'माणिकगड', त्यानंतर वर्धा-नागपूर पट्ट्यातील 'रावणदेव गरमसूर टेकड्या' आणि सर्वात पश्चिमेकडे नांदेडजवळील 'निर्मल डोंगररांग' येते.
२) 'अल निनो' (El Nino) कशाशी संबंधित आहे?
(A) जेट स्ट्रीम
(B) चक्रीवादळ
(C) मान्सून
(D) ओझोन वायू
✅ उत्तर: (C) मान्सून
सविस्तर विश्लेषण: 'अल निनो' ही प्रशांत महासागराच्या (Pacific Ocean) पृष्ठभागाचे तापमान वाढण्याची एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. या हवामान बदलाचा थेट परिणाम भारतीय मान्सून (नैऋत्य मोसमी वारे) वर होतो, ज्यामुळे भारतात अनेकदा पावसाचे प्रमाण कमी होऊन दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होते.
३) 'सुनामी' हा शब्द कोणत्या भाषेमधील आहे?
(A) संस्कृत
(B) चायनीज
(C) जापनीज
(D) मलेशियन
✅ उत्तर: (C) जापनीज
सविस्तर विश्लेषण: 'सुनामी' (Tsunami) हा जापनीज (जपानी) भाषेतील शब्द आहे. जपानी भाषेत 'Tsu' म्हणजे बंदर (Harbor) आणि 'nami' म्हणजे लाट (Wave). समुद्राच्या तळाशी भूकंप किंवा ज्वालामुखीचा स्फोट झाल्यामुळे या महाकाय लाटा निर्माण होतात.
४) कुष्ठरोग हा खालीलपैकी कोणता आजार आहे?
(A) विषाणूजन्य
(B) जिवाणूजन्य
(C) परजीवी संसर्ग
(D) बुरशीजन्य
✅ उत्तर: (B) जिवाणूजन्य
सविस्तर विश्लेषण: कुष्ठरोग (Leprosy किंवा Hansen's disease) हा 'मायकोबॅक्टेरियम लेप्रे' (Mycobacterium leprae) नावाच्या जिवाणूमुळे (Bacteria) होणारा एक संसर्गजन्य आजार आहे. हा आजार प्रामुख्याने त्वचा आणि मज्जासंस्थेवर (Nerves) परिणाम करतो.
५) मूल (चंद्रपूर) तालुक्यातून जाणारा राष्ट्रीय महामार्ग कोणता?
(A) NH 940
(B) NH 930
(C) NH 920
(D) NH 910
✅ उत्तर: (B) NH 930
सविस्तर विश्लेषण: चंद्रपूर जिल्ह्यातील 'मूल' तालुक्यातून राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक ९३० (NH 930) जातो. हा महामार्ग महाराष्ट्र आणि छत्तीसगड राज्यांना जोडणारा महत्त्वाचा दुवा आहे.
६) राष्ट्रीय महामार्ग ९३० ची सुरुवात आणि समाप्ती कुठे होते?
(A) रायपूर - गडचिरोली - चंद्रपूर
(B) जगदलपूर - गडचिरोली - चंद्रपूर
(C) पुरूर - मानपूर - कारंजी
(D) राजनांदगाव - गडचिरोली - कारंजी
✅ उत्तर: (C) पुरूर - मानपूर - कारंजी
सविस्तर विश्लेषण: NH 930 हा छत्तीसगडमधील 'पुरूर' येथून सुरू होतो, बालोद, मानपूर मार्गे गडचिरोली (महाराष्ट्र), मूल, चंद्रपूर, वणी असा प्रवास करत यवतमाळ जवळील 'कारंजी' येथे राष्ट्रीय महामार्ग ४४ (NH 44) ला मिळून समाप्त होतो.
७) खालीलपैकी विसंगत धान (तांदळाची जात) ओळखा:
(A) एचएमटी (HMT)
(B) जय श्रीराम
(C) जयप्रकाश
(D) मोहरा
✅ उत्तर: (C) जयप्रकाश
सविस्तर विश्लेषण: एचएमटी (HMT - दादाजी खोब्रागडे यांनी शोधलेली), जय श्रीराम, आणि मोहरा या विदर्भातील प्रसिद्ध 'धानाच्या (भाताच्या)' जाती आहेत. मात्र, 'जयप्रकाश' ही तांदळाची कोणतीही प्रमाणित जात नाही.
८) धानावरील (भातावरील) 'मावा तुडतुडा' रोग हा कोणत्या प्रादुर्भावामुळे होतो?
(A) विषाणूजन्य
(B) बुरशीजन्य
(C) जिवाणूजन्य
(D) किडीजन्य
✅ उत्तर: (D) किडीजन्य
सविस्तर विश्लेषण: भात पिकावर येणारा 'मावा' आणि 'तुडतुडा' (Brown Plant Hopper / Green Leafhopper) हे सूक्ष्म कीटक असतात जे धानाच्या रोपातील रस शोषून घेतात. त्यामुळे हा किडीजन्य (Insect Pest) प्रादुर्भाव आहे.
९) वैनगंगा व अंधारी नदीमधील प्रदेशाला काय म्हणतात?
(A) गोदावरी वैनगंगा खोरे
(B) वैनगंगा प्राणहिता खोरे
(C) मूल सावळी पठार
(D) वैनगंगा अंधारी दोवाब
✅ उत्तर: (D) वैनगंगा अंधारी दोवाब
सविस्तर विश्लेषण: भूगोलात दोन नद्यांच्या दरम्यान असलेल्या सुपीक जमिनीच्या प्रदेशाला 'दोवाब' (Doab) असे म्हणतात. चंद्रपूर जिल्ह्यात वैनगंगा आणि अंधारी या दोन नद्यांच्या मधील प्रदेश 'वैनगंगा अंधारी दोवाब' म्हणून ओळखला जातो.
१०) खालीलपैकी विसंगत मासा ओळखा:
(A) रोहू
(B) कतला
(C) विगल (मृगल)
(D) ग्रास काप
✅ उत्तर: (C) विगल (मृगल)
सविस्तर विश्लेषण: आयोगाच्या किंवा प्रश्नपत्रिकेच्या उत्तरतालिकेनुसार याचे उत्तर 'विगल' देण्यात आले आहे. (टीप: रोहू, कतला आणि मृगल हे भारतीय प्रमुख कार्प मासे आहेत, तर ग्रास कार्प हा परदेशी जातीचा आहे. स्थानिक संदर्भात 'विगल' हा विसंगत मानला गेला आहे).
११) खालीलपैकी कोणत्या झाडापासून तेल काढता येत नाही? (अ) मोह (ब) नारळ (क) कोळंब (ड) पळस
(A) फक्त ३
(B) फक्त १
(C) १ आणि ४
(D) यापैकी एकही नाही
✅ उत्तर: (D) यापैकी एकही नाही
सविस्तर विश्लेषण: मोह (Mahuva), नारळ (Coconut), कोळंब आणि पळस (Palash) या सर्व वनस्पतींच्या बिया किंवा फळांपासून व्यावसायिक किंवा आयुर्वेदिक उपयोगासाठी तेल काढता येते. त्यामुळे 'तेल काढता येत नाही' असा एकही पर्याय नाही.
१२) वैनगंगा नदीत खालीलपैकी कोणता मासा आढळत नाही? (अ) बोध (ब) घोगर (क) तंबू (ड) ट्राऊट
(A) फक्त १
(B) फक्त २
(C) फक्त ३
(D) फक्त ४
✅ उत्तर: (D) फक्त ४
सविस्तर विश्लेषण: बोध, घोगर आणि तंबू हे विदर्भातील गोड्या पाण्यातील नद्यांमध्ये आढळणारे स्थानिक मासे आहेत. मात्र, 'ट्राऊट' (Trout) हा अतिशय थंड पाण्यात (जसे हिमालयीन नद्या किंवा काश्मीर) आढळणारा मासा आहे, तो वैनगंगेत आढळत नाही.
१३) वैनगंगा नदीवरील जलाशय उत्तरेकडून दक्षिणेकडे क्रमाने लावा: (१) संजय सरोवर (२) गोसीखुर्द (३) कोटगल बॅरेज (४) चिचडोह बॅरेज
(A) २, १, ३, ४
(B) १, ३, २, ४
(C) १, २, ३, ४
(D) १, २, ४, ३
✅ उत्तर: (C) १, २, ३, ४
सविस्तर विश्लेषण: वैनगंगा नदीचा प्रवाह उत्तरेकडून (मध्य प्रदेश) दक्षिणेकडे (महाराष्ट्र) आहे. सर्वात उत्तरेला मध्य प्रदेशात 'संजय सरोवर' (सिवनी) आहे, त्यानंतर महाराष्ट्रात भंडारा जिल्ह्यात 'गोसीखुर्द', त्यानंतर गडचिरोलीत 'कोटगल बॅरेज' आणि सर्वात दक्षिणेकडे 'चिचडोह बॅरेज' आहे. योग्य क्रम १, २, ३, ४ आहे.
१४) वैनगंगा नदीच्या डाव्या बाजूची उपनदी कोणती आहे?
(A) कन्हान
(B) अंधारी
(C) सूर
(D) कठाणी
✅ उत्तर: (D) कठाणी
सविस्तर विश्लेषण: वैनगंगा नदी मध्य प्रदेशातून दक्षिणेकडे वाहते. तिच्या प्रवाहाच्या दिशेने पाहिल्यास, कन्हान, अंधारी आणि सूर या उजव्या तीरावरील (Right bank) नद्या आहेत. तर गडचिरोली मधून उगम पावणारी 'कठाणी' ही नदी वैनगंगेला डाव्या बाजूने (Left bank) येऊन मिळते.
१५) 'घासीराम कोतवाल' हे प्रसिद्ध नाटक कोणी लिहिले आहे?
(A) विजय तेंडुलकर
(B) पु. ल. देशपांडे
(C) भालचंद्र नेमाडे
(D) डॉ. श्रीराम लागू
✅ उत्तर: (A) विजय तेंडुलकर
सविस्तर विश्लेषण: 'घासीराम कोतवाल' हे मराठी रंगभूमीवरील एक अत्यंत मैलाचे दगड आणि ऐतिहासिक-राजकीय पार्श्वभूमी असलेले गाजलेले नाटक आहे. हे नाटक प्रसिद्ध नाटककार विजय तेंडुलकर यांनी १९७२ मध्ये लिहिले होते.
१६) मूल-मारोडा रेल्वे स्थानक कोणत्या रेल्वे विभागात येते?
(A) मध्य रेल्वे
(B) दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे
(C) दक्षिण पूर्व रेल्वे
(D) दक्षिण मध्य रेल्वे
✅ उत्तर: (B) दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे
सविस्तर विश्लेषण: चंद्रपूर जिल्ह्यातील गोंदिया-चांदा फोर्ट रेल्वे लाईनवरील 'मूल-मारोडा' (Mul Marora) हे रेल्वे स्थानक भारतीय रेल्वेच्या 'दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे' (South East Central Railway - SECR, मुख्यालय: बिलासपूर) या झोन अंतर्गत आणि नागपूर रेल्वे डिव्हिजनमध्ये येते.
१७) 'कवच' प्रणाली कशाशी संबंधित आहे?
(A) इस्रोचे आंतरिक्ष यान
(B) क्षेपणास्त्र संरक्षण
(C) रेल्वेमधील टक्कर विरोधी उपक्रम
(D) सुपर कॉम्प्युटर
✅ उत्तर: (C) रेल्वेमधील टक्कर विरोधी उपक्रम
सविस्तर विश्लेषण: 'कवच' (KAVACH) ही भारतीय रेल्वेने स्वदेशी तंत्रज्ञानाने विकसित केलेली स्वयंचलित ट्रेन टक्कर विरोधी प्रणाली (Train Collision Avoidance System - TCAS) आहे. जर दोन गाड्या एकाच ट्रॅकवर समोरासमोर आल्या तर ही प्रणाली स्वयंचलितपणे ब्रेक लावून अपघात टाळते.
१८) मूल तालुक्याला लागून नसलेला तालुका कोणता?
(A) गोंडपिंपरी
(B) बल्हारपूर
(C) सिंदेवाही
(D) सावली
✅ उत्तर: (A) गोंडपिंपरी
सविस्तर विश्लेषण: चंद्रपूर जिल्ह्याच्या नकाशाचा अभ्यास केल्यास, मूल तालुक्याच्या सीमेला सिंदेवाही, सावली, पोंभुर्णा, आणि चंद्रपूर/बल्हारपूर तालुक्यांची सीमा लागते. परंतु 'गोंडपिंपरी' तालुका मूल तालुक्याला लागून नसून तो दक्षिणेकडे स्थित आहे.
१९) खालील टेकड्या पूर्वेकडून पश्चिमेकडे क्रमाने लावा: (१) मूल टेकड्या (२) पेरजागड डोंगर (३) चिमूर टेकड्या (४) चांदूरगड
(A) ४, ३, २, १
(B) २, १, ३, ४
(C) १, २, ३, ४
(D) १, ३, २, ४
✅ उत्तर: (C) १, २, ३, ४
सविस्तर विश्लेषण: चंद्रपूर जिल्ह्याच्या भौगोलिक रचनेत पूर्वेकडून पश्चिमेकडे जाताना सर्वात प्रथम 'मूल टेकड्या', त्यानंतर 'पेरजागड डोंगर', त्यापुढे 'चिमूर टेकड्या' आणि सर्वात पश्चिमेकडे 'चांदूरगड' लागतो. त्यामुळे १, २, ३, ४ हा क्रम बरोबर आहे.
२०) खालीलपैकी विसंगत घटक ओळखा:
(A) वटवागूळ
(B) हरियाल
(C) मोर
(D) सारस
✅ उत्तर: (A) वटवागूळ
सविस्तर विश्लेषण: हरियाल (महाराष्ट्राचा राज्यपक्षी), मोर आणि सारस हे सर्व 'पक्षी' (Aves) वर्गात मोडतात जे अंडी घालतात. मात्र वटवागूळ (Bat) हा आकाशात उडणारा असला तरी तो 'सस्तन प्राणी' (Mammal) आहे जो पिल्लांना जन्म देतो, त्यामुळे तो विसंगत आहे.
२१) कोणता भूगर्भीय खडक समूह कोळशाशी संबंधित आहे?
(A) गोंडवाणा
(B) आर्कियन
(C) कडप्पा
(D) धारवाड
✅ उत्तर: (A) गोंडवाणा
सविस्तर विश्लेषण: भारतातील ९८% हून अधिक दगडी कोळशाचे साठे (ज्यामध्ये चंद्रपूर परिसरातील खाणींचा समावेश आहे) हे गोंडवाणा (Gondwana) खडक प्रणालीमध्ये आढळतात. लाखो वर्षांपूर्वी जमिनीखाली गाडल्या गेलेल्या जंगलांमुळे या खडकात कोळसा तयार झाला आहे.
२२) फुलपाखराच्या वाढीचा योग्य जीवनक्रम लावा: (१) प्रौढ (२) अंडे (३) अळी (४) कोष
(A) १, २, ३, ४
(B) २, ४, ३, १
(C) ४, ३, २, १
(D) २, ३, ४, १
✅ उत्तर: (D) २, ३, ४, १
सविस्तर विश्लेषण: फुलपाखराचे जीवनचक्र (Metamorphosis) चार टप्प्यात पूर्ण होते. प्रथम फुलपाखरू अंडी (२) घालते, अंड्यातून अळी किंवा सुरवंट (३) बाहेर येतो, अळी स्वतःभोवती आवरण तयार करून कोष - Pupa (४) अवस्थेत जाते, आणि कोशातून बाहेर पडल्यावर त्याचे प्रौढ फुलपाखरू (१) बनते.
२३) प्रसिद्ध खाद्यपदार्थ उत्तरेकडून दक्षिणेकडे क्रमाने लावा: (१) ढोकळा आणि थेपला (२) सावजीचे मटण (३) तांदळाची भाकरी (४) मासळी भात
(A) २, १, ३, ४
(B) १, २, ३, ४
(C) ३, ४, १, २
(D) ४, ३, २, १
✅ उत्तर: (B) १, २, ३, ४
सविस्तर विश्लेषण: भौगोलिक स्थानानुसार विचार केल्यास: ढोकळा-थेपला (गुजरात - उत्तर भारत), सावजी मटण (नागपूर/विदर्भ - मध्य भारत), तांदळाची भाकरी आणि मासळी भात (कोकण/दक्षिण भारत). त्यामुळे १, २, ३, ४ हा क्रम बरोबर आहे.
२४) महाराष्ट्र राज्याला किती राज्यांच्या सीमा लागलेल्या आहेत?
(A) ५
(B) ४
(C) ७
(D) ६
✅ उत्तर: (D) ६
सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्र राज्याच्या सीमेला एकूण ६ राज्ये आणि १ केंद्रशासित प्रदेश (दादरा व नगर हवेली) जोडलेले आहेत. ती ६ राज्ये म्हणजे: गुजरात, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, तेलंगणा, कर्नाटक आणि गोवा.
२५) नवीन संसद भवनाची आकृती/रचना कोणासारखी आहे?
(A) सिंहमुख
(B) वाघ
(C) गोमुख (गायमुख)
(D) वराहमुख
✅ उत्तर: (C) गोमुख (गायमुख)
सविस्तर विश्लेषण: भारताच्या नवीन संसद भवनाचा आकार मुळात 'त्रिकोणी' आहे, परंतु या भवनाच्या एका प्रवेशद्वाराची (Gate) वास्तुरचना आणि पावित्र्य भारतीय परंपरेतील 'गोमुख' (गायीच्या मुखासारखी) कल्पनेवर आधारित आहे, जे शुभ मानले जाते.
२६) 'खाकोव्हका' (Kakhovka) जलाशय कोणत्या देशात आहे?
(A) रशिया
(B) युक्रेन
(C) अमेरिका
(D) चीन
✅ उत्तर: (B) युक्रेन
सविस्तर विश्लेषण: 'खाकोव्हका' धरण आणि जलाशय हे युक्रेन (Ukraine) मध्ये नीपर नदीवर (Dnieper River) स्थित होते. २०२३ मध्ये रशिया-युक्रेन युद्धादरम्यान हे धरण फोडण्यात आले होते, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर पूरस्थिती निर्माण झाली होती, त्यामुळे हे चर्चेत होते.
२७) कोणत्या संतांची पदे 'गुरुग्रंथ साहेब' मध्ये समाविष्ट आहेत?
(A) संत ज्ञानेश्वर
(B) संत एकनाथ
(C) संत नामदेव
(D) समर्थ रामदास
✅ उत्तर: (C) संत नामदेव
सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाचे थोर संत संत नामदेव यांनी भागवत धर्माची पताका पंजाबपर्यंत नेली. त्यांनी रचलेली ६१ कवने (पदे/अभंग) शिखांचा पवित्र धर्मग्रंथ 'श्री गुरुग्रंथ साहिब' मध्ये 'भगत नामदेवजी' या नावाने अत्यंत आदराने समाविष्ट केली आहेत.
२८) मार्कंड मंदिर हे कोणत्या स्थापत्य कलेचा नमुना आहे?
(A) द्रविड
(B) नागर
(C) वेसर
(D) हेमाडपंती
✅ उत्तर: (D) हेमाडपंती
सविस्तर विश्लेषण: गडचिरोली जिल्ह्यातील वैनगंगा नदीच्या काठावर असलेले प्राचीन 'मार्कंडेश्वर मंदिर' (ज्याला विदर्भाचे खजुराहो म्हणतात) हे हेमाडपंती स्थापत्य शैलीचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. यात चुन्याचा वापर न करता दगडात दगड अडकवून बांधकाम केलेले आहे.
२९) 'गनिमी कावा' ही युद्ध पद्धती प्रथम कोणी अवलंबली?
(A) छत्रपती शिवाजी महाराज
(B) श्रीमंत बाजीराव पेशवे
(C) शहाजीराजे भोसले
(D) मलिक अंबर
✅ उत्तर: (D) मलिक अंबर
सविस्तर विश्लेषण: दख्खनच्या डोंगराळ भागात शत्रूला बेसावध गाठून हल्ला करण्याची 'गनिमी काव्याची' (Guerrilla Warfare) युद्धनीती सर्वात प्रथम अहमदनगरच्या निजामशाहीचा वजीर मलिक अंबर याने यशस्वीपणे वापरली. नंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ती परिपूर्णतेस नेली.
३०) खालीलपैकी अयोग्य पर्याय ओळखा: (१) मोरप्या - प्रतापगड (२) मुरुंबदेवाचा डोंगर - प्रचंडगड (३) रायरी - रायगड (४) झुंजारमाची - तोरणागड
(A) १
(B) २
(C) ३
(D) ४
✅ उत्तर: (B) २
सविस्तर विश्लेषण: 'मुरुंबदेवाचा डोंगर' यावर शिवरायांनी जो किल्ला बांधला त्याचे नाव 'राजगड' असे ठेवले. तर 'प्रचंडगड' हे नाव 'तोरणा' किल्ल्याचे आहे. त्यामुळे पर्याय २ ची जोडी चुकीची (अयोग्य) आहे.
३१) अफजल खानच्या झटपटीमधील विसंगती ओळखा:
(A) चिलखत
(B) बिचवा
(C) जिरेटोप
(D) सिंहनखे
✅ उत्तर: (D) सिंहनखे
सविस्तर विश्लेषण: १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी प्रतापगडाच्या पायथ्याशी शिवरायांनी अफजल खानाचा कोथळा बाहेर काढला. या ऐतिहासिक झटपटीत महाराजांनी चिलखत, बिचवा, आणि डाव्या हातात 'वाघनखे' (Tiger Claws) वापरली होती. त्यामुळे 'सिंहनखे' हा विसंगत (चुकीचा) शब्द आहे.
३२) इतिहासातील घटनाक्रम कालानुक्रमाने लावा: (१) मलिक अंबर निजामशाहीचे पंतप्रधान (२) तोरणागड विजय (३) अफजल खान भेट (४) पावनखिंड झुंज
(A) १, २, ३, ४
(B) २, १, ४, ३
(C) ३, ४, १, २
(D) ४, ३, २, १
✅ उत्तर: (A) १, २, ३, ४
सविस्तर विश्लेषण: ऐतिहासिक काळानुसार क्रम: १) मलिक अंबरचा काळ १६ व्या शतकाच्या शेवटी आणि १७ व्या शतकाच्या सुरुवातीस होता. २) महाराजांनी १६४६ मध्ये तोरणा जिंकला. ३) अफजल खानाचा वध १० नोव्हेंबर १६५९. ४) पावनखिंडीचा रणसंग्राम १३ जुलै १६६०. त्यामुळे १, २, ३, ४ हाच क्रम बरोबर आहे.
३३) छत्रपती शिवरायांचे किल्ले उत्तरेकडून दक्षिणेकडे क्रमाने लावा: (१) शिवनेरी (२) साल्हेर (३) रायगड (४) प्रतापगड
(A) १, २, ३, ४
(B) २, १, ३, ४
(C) ३, ४, १, २
(D) २, ३, १, ४
✅ उत्तर: (B) २, १, ३, ४
सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्राच्या नकाशात उत्तरेकडून दक्षिणेकडे: साल्हेर किल्ला नाशिक जिल्ह्यात (सर्वात उत्तरेला), शिवनेरी पुणे जिल्ह्यात, रायगड रायगड जिल्ह्यात आणि प्रतापगड सातारा जिल्ह्यात (सर्वात दक्षिणेला) आहे. म्हणून योग्य क्रम २ (साल्हेर), १ (शिवनेरी), ३ (रायगड), ४ (प्रतापगड) असा आहे.
३४) चांदा (चंद्रपूर) राज्याची निर्मिती कोणी केली?
(A) खांडक्या बल्लाळशहा
(B) बीरशहा
(C) बखत बुलंदशहा
(D) दौलतशहा
✅ उत्तर: (A) खांडक्या बल्लाळशहा
सविस्तर विश्लेषण: १५ व्या शतकात गोंड राजा खांडक्या बल्लाळशहा याने झरपट आणि इरई नद्यांच्या संगमावर चंद्रपूर (पूर्वीचे चांदा) या शहराची आणि राज्याची स्थापना केली. त्यानेच चंद्रपूरचा प्रसिद्ध किल्ला बांधण्यास सुरुवात केली.
३५) भारतामध्ये २०२२ मध्ये चित्ता कोणत्या देशातून आणले गेले होते?
(A) दक्षिण आफ्रिका
(B) नामिबिया
(C) झिम्बाब्वे
(D) तांझानिया
✅ उत्तर: (B) नामिबिया
सविस्तर विश्लेषण: भारतातून चित्ता नामशेष झाल्यानंतर तब्बल ७० वर्षांनी, १७ सप्टेंबर २०२२ रोजी आफ्रिकन देशातील 'नामिबिया' (Namibia) मधून ८ चित्ते भारतात आणले गेले आणि त्यांना मध्य प्रदेशातील 'कुनो नॅशनल पार्क' मध्ये सोडण्यात आले.
३६) जमीन महसूल वसुलीची कोणती पद्धत चांदा (गोंड) राज्यात प्रचलित होती?
(A) जमीनदारी
(B) रयतवारी
(C) महालवारी
(D) यापैकी एकही नाही
✅ उत्तर: (A) जमीनदारी
सविस्तर विश्लेषण: प्राचीन काळात आणि गोंड राजवटीत विदर्भ आणि चांदा (चंद्रपूर) भागात प्रामुख्याने मालगुजारी किंवा जमीनदारी पद्धत प्रचलित होती, ज्यामध्ये गावाचा प्रमुख (मालगुजार/जमीनदार) शेतकऱ्यांकडून महसूल गोळा करून राज्याला भरत असे.
३७) ताडोबा मधील जंगल कोणत्या प्रकारात वर्गीकृत होते?
(A) उष्णकटिबंधीय आद्र पांझडी
(B) उष्णकटिबंधीय कोरडे पांझडी
(C) आद्र सदाहरित
(D) अर्ध सदाहरित
✅ उत्तर: (B) उष्णकटिबंधीय कोरडे पांझडी
सविस्तर विश्लेषण: चंद्रपूर जिल्ह्याचे हवामान उष्ण आणि कोरडे असल्याने, 'ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्पातील' जंगले उष्णकटिबंधीय कोरडी पांझडी (Tropical Dry Deciduous) प्रकारात मोडतात. उन्हाळ्यात ही झाडे पाण्याची बचत करण्यासाठी आपली पाने गाळतात.
३८) ताडोबा अंधारी व्याघ्र प्रकल्पात कोणती झाडे आढळतात? (१) सालई (२) साग (३) मोह (४) महोगनी
(A) १, २ आणि ३
(B) २, ३ आणि ४
(C) १ आणि ४
(D) १, २, ३ आणि ४
✅ उत्तर: (A) १, २ आणि ३
सविस्तर विश्लेषण: ताडोबाच्या जंगलात सालई, सागवान (साग), बांबू आणि मोह (महुवा) ही स्थानिक भारतीय झाडे मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. परंतु 'महोगनी' हे परदेशी आणि अतिपर्जन्यमान असलेल्या प्रदेशातील झाड आहे. त्यामुळे १, २, आणि ३ बरोबर आहे.
३९) खालील विधाने विचारात घ्या: (अ) पळसाच्या झाडापासून लाखाचे उत्पादन होते. (ब) महाराष्ट्र राज्य लाख उत्पादनात प्रथम आहे.
(A) फक्त 'अ' बरोबर
(B) फक्त 'ब' बरोबर
(C) दोन्ही बरोबर
(D) दोन्ही चूक
✅ उत्तर: (A) फक्त 'अ' बरोबर
सविस्तर विश्लेषण: विधान 'अ' बरोबर आहे, कारण पळस, बोर, कुसूम या झाडांवर लाखेचे कीटक पाळून लाखाचे (Lac) उत्पादन घेतले जाते. मात्र विधान 'ब' चुकीचे आहे, कारण भारतात लाख उत्पादनात झारखंड आणि छत्तीसगड ही राज्ये आघाडीवर आहेत, महाराष्ट्र प्रथम नाही.
४०) कोणते पक्षी अंड्यांसाठी स्वतःचे घरटे बांधतात? (१) गिधाड (२) कोकिळा (३) सुगरण (४) शिंपी
(A) १, ३ आणि ४
(B) २, ३ आणि ४
(C) १ आणि २
(D) १, २, ३ आणि ४
✅ उत्तर: (A) १, ३ आणि ४
सविस्तर विश्लेषण: गिधाड, सुगरण (Weaver bird - जी सुरेख खोपा बांधते) आणि शिंपी (Tailorbird - पानांना शिवून घरटे बनवतो) हे स्वतःचे घरटे बांधतात. परंतु कोकिळा (Cuckoo) हा पक्षी स्वतःचे घरटे बांधत नाही, ती आपली अंडी कावळ्याच्या घरट्यात ठेवते.
४१) हरणांबाबत खालील विधाने विचारात घ्या: (अ) मादी हरणांना शिंगे क्वचित असतात, नर हरणांना असतात व दरवर्षी नवी येतात. (ब) भेडकी हरणात नर व मादी दोघांनाही शिंगे असतात.
(A) फक्त 'अ' बरोबर
(B) फक्त 'ब' बरोबर
(C) दोन्ही बरोबर
(D) दोन्ही चूक
✅ उत्तर: (A) फक्त 'अ' बरोबर
सविस्तर विश्लेषण: खऱ्या हरणांच्या (Deer/Antlers) प्रजातींमध्ये शिंगे प्रामुख्याने नरांना असतात आणि ती दरवर्षी गळून नवीन येतात (विधान 'अ' बरोबर). भेडकी (Barking deer) प्रजातीत मादीला शिंगे नसतात, फक्त नराला छोटी शिंगे असतात. त्यामुळे विधान 'ब' चुकीचे ठरते.
४२) 'कोतवाल पंजी' अभिलेख कोणत्या कार्यालयात असतो?
(A) कोतवालकडे
(B) तहसील कार्यालय
(C) पंचायत समिती
(D) जिल्हाधिकारी कार्यालय
✅ उत्तर: (B) तहसील कार्यालय
सविस्तर विश्लेषण: कोतवालांच्या हजेरी, मानधन, रजा आणि इतर नोंदी ठेवण्यासाठी वापरले जाणारे रजिस्टर म्हणजेच 'कोतवाल पंजी' (किंवा कोतवाल बुक) हे तालुक्याच्या महसूल प्रशासनाचे मुख्य कार्यालय असलेल्या तहसील कार्यालयात (Tehsil Office) ठेवलेले असते.
४३) १ हेक्टर म्हणजे किती एकर?
(A) २.४७ एकर
(B) २.५० एकर
(C) ८० गुंठे
(D) २ एकर
✅ उत्तर: (A) २.४७ एकर
सविस्तर विश्लेषण: महसुली मोजमापानुसार: १ हेक्टर = १०,००० चौरस मीटर. आणि १ एकर = ४०४६.८५ चौरस मीटर. त्यामुळे १ हेक्टर म्हणजे अचूकपणे २.४७ एकर (जवळपास अडीच एकर) जमीन होते.
४४) शेतातील 'चांदगोटे'चा संबंध कशाशी आहे?
(A) मूळ जमाबंदी
(B) फेर जमाबंदी
(C) पुनर्मोजणी
(D) एकत्रीकरण
✅ उत्तर: (A) मूळ जमाबंदी
सविस्तर विश्लेषण: महसूल विभागात पूर्वीच्या काळी जेव्हा पहिल्यांदा जमिनीची मोजणी (Survey) आणि 'मूळ जमाबंदी' (Original Settlement) करण्यात आली, तेव्हा शेताच्या हद्दी निश्चित करण्यासाठी जे दगड किंवा खुणा रोवल्या गेल्या, त्यांना स्थानिक भाषेत 'चांदगोटे' म्हटले जाते.
४५) पांदन रस्त्याबाबत विधाने विचारात घ्या: (अ) पांदन रस्ता पक्क्या शाईने दर्शवलेला असतो. (ब) पांदन रस्ता तुटक-तुटक दोन रेषांमध्ये दर्शवलेला असतो. (क) शिवरस्ता हा पांदन रस्ताच असतो.
(A) अ, ब, क
(B) ब आणि क बरोबर
(C) फक्त अ
(D) फक्त क
✅ उत्तर: (B) ब आणि क बरोबर
सविस्तर विश्लेषण: शेतात जाण्यासाठी असलेल्या कच्च्या रस्त्याला 'पांदन रस्ता' म्हणतात. महसुली नकाशात पांदन रस्ता तुटक तुटक रेषांनी (Dotted lines) दर्शवला जातो (विधान 'ब' बरोबर). तसेच दोन गावांच्या सीमेवरून जाणाऱ्या शिवरस्त्यालाच अनेकदा पांदन रस्ता म्हटले जाते (विधान 'क' बरोबर).
४६) नळेश्वर गायमुख येथील प्राचीन मंदिर कोणत्या स्थापत्य कलेचा नमुना आहे?
(A) द्रविड
(B) नागर
(C) वेसर
(D) हेमाडपंती
✅ उत्तर: (D) हेमाडपंती
सविस्तर विश्लेषण: चंद्रपूर जिल्ह्यातील सिंदेवाही तालुक्यातील 'नळेश्वर' आणि 'गायमुख' येथील प्राचीन मंदिरे यादव काळात बांधली गेली आहेत आणि ती हेमाडपंती (Hemadpanti) स्थापत्य शैलीचा उत्तम नमुना आहेत (विना-चुना दगडांची गुंफण).
४७) खालीलपैकी 'मूळ महसुली अभिलेख' कोणता?
(A) पी.१५
(B) पी.९
(C) अधिकार अभिलेख पंजी
(D) किस्तबंदी
✅ उत्तर: (C) अधिकार अभिलेख पंजी
सविस्तर विश्लेषण: जमिनीची मालकी, हक्क आणि पिकांची माहिती दर्शवणारा गाव नमुना क्रमांक ७ आणि १२ (७/१२ चा उतारा) ज्या रजिस्टरमध्ये ठेवला जातो त्याला 'अधिकार अभिलेख पंजी' (Record of Rights) म्हणतात, आणि हाच गावाचा सर्वात महत्त्वाचा 'मूळ महसुली अभिलेख' आहे.
४८) 'बिपोरजॉय' चक्रीवादळाचे नाव कोणत्या देशाने दिले?
(A) बांगलादेश
(B) भारत
(C) मालदीव
(D) श्रीलंका
✅ उत्तर: (A) बांगलादेश
सविस्तर विश्लेषण: जून २०२३ मध्ये अरबी समुद्रात निर्माण झालेल्या आणि भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीला धडकलेल्या महाकाय चक्रीवादळाला 'बिपोरजॉय' (Biparjoy) हे नाव बांगलादेश ने दिले होते. बंगाली भाषेत याचा अर्थ 'आपत्ती' (Disaster) असा होतो.
४९) सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश (२०२३ मधील ५० वे) कोण होते?
(A) न्यायमूर्ती यु. यु. ललित
(B) न्यायमूर्ती डी. वाय. चंद्रचूड
(C) न्यायमूर्ती एन. व्ही. रामना
(D) न्यायमूर्ती शरद बोबडे
✅ उत्तर: (B) न्यायमूर्ती डी. वाय. चंद्रचूड
सविस्तर विश्लेषण: भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे ५० वे सरन्यायाधीश (Chief Justice of India) म्हणून न्यायमूर्ती धनंजय यशवंत (D. Y.) चंद्रचूड यांनी ९ नोव्हेंबर २०२२ रोजी पदभार स्वीकारला होता आणि २०२३ मध्ये तेच कार्यरत होते.
५०) सर्व योग्य दाता (Universal Donor) म्हणून ओळखला जाणारा रक्तगट कोणता?
(A) O
(B) AB
(C) A
(D) B
✅ उत्तर: (A) O
सविस्तर विश्लेषण: 'O' रक्तगट (विशेषतः O Negative) असलेल्या व्यक्तीचे रक्त कोणत्याही रक्तगटाच्या (A, B, AB, O) व्यक्तीला देता येते, कारण त्यात अँटीजेन्स नसतात. म्हणूनच 'O' रक्तगटाला 'सर्व योग्य दाता' (Universal Donor) म्हटले जाते. (तर AB ला सर्व योग्य ग्राही म्हणतात).
🎯 ऑनलाईन मॉक टेस्ट (५० प्रश्न)
वर दिलेले सर्व प्रश्न वाचून झाल्यावर, तुमची स्मरणशक्ती तपासण्यासाठी ही टेस्ट नक्की सोडवा आणि तुमचा स्कोर पाहा!
प्रश्न: 1/50
गुण: 0