अमरावती कोतवाल भरती परीक्षा २०२३ (प्रश्नपत्रिका व सविस्तर स्पष्टीकरण)
Amaravati Kotwal Bharti Previous Year Paper 2023 with 100% Accurate Detailed Analysis
उमेदवारांसाठी सूचना: खाली दिलेली अमरावती जिल्ह्याची ५० गुणांची मूळ प्रश्नपत्रिका आहे. प्रत्येक प्रश्नाचे अचूक उत्तर आणि त्याचे सखोल व संपूर्ण तांत्रिक विश्लेषण दिले आहे, ज्यामुळे आगामी भरतीसाठी तुमचा पाया मजबूत होईल. पोस्टच्या शेवटी दिलेली ऑनलाईन मॉक टेस्ट नक्की सोडवा.
प्रश्न १: अमरावती जिल्ह्यात किती विधानसभा मतदार संघ आहेत?
(A) सहा
(B) सात
(C) आठ
(D) नऊ
✅ उत्तर: (C) आठ
सविस्तर विश्लेषण: अमरावती जिल्ह्यात विधानसभेचे (MLA) एकूण ८ मतदारसंघ आहेत. ते म्हणजे: १) अमरावती, २) बडनेरा, ३) अचलपूर, ४) मोर्शी, ५) दर्यापूर (SC राखीव), ६) तिवसा, ७) धामणगाव रेल्वे आणि ८) मेळघाट (ST राखीव).
प्रश्न २: मेळघाट भाग कोणत्या डोंगररांगांनी व्यापलेला आहे?
(A) गाविलगड
(B) सातपुडा
(C) महादेव
(D) कांचनगंगा
✅ उत्तर: (A) गाविलगड (किंवा सातपुडा रांगेतील गाव टेकड्या)
सविस्तर विश्लेषण: अमरावती जिल्ह्याच्या उत्तरेला जो विस्तीर्ण आणि घनदाट जंगलाचा डोंगराळ प्रदेश आहे त्याला 'मेळघाट' म्हणतात. हा प्रदेश 'सातपुडा' पर्वतरांगेचाच एक भाग आहे, परंतु भूगोलात अमरावतीमधील सातपुड्याच्या या विशिष्ट टेकड्यांना 'गाविलगड टेकड्या' (Gavilgarh Hills) या नावानेच प्रामुख्याने ओळखले जाते. चिखलदरा हे थंड हवेचे ठिकाण याच रांगेत आहे.
प्रश्न ३: वर्धा नदी अमरावती जिल्ह्याच्या कोणत्या भागातून वाहते?
(A) उत्तर
(B) दक्षिण
(C) पश्चिम
(D) पूर्व
✅ उत्तर: (D) पूर्व
सविस्तर विश्लेषण: विदर्भातील प्रमुख नद्यांपैकी एक असलेली 'वर्धा नदी' मध्य प्रदेशातील मुलताई जवळ उगम पावते आणि ती अमरावती जिल्ह्याच्या 'पूर्व' सीमेवरून वाहते. ही नदी अमरावती आणि वर्धा जिल्ह्यांची नैसर्गिक भौगोलिक सीमारेषा निश्चित करते.
प्रश्न ४: अमरावती जिल्ह्यातील एकमेव मोठा सिंचन प्रकल्प कोणता?
(A) शहानूर
(B) चंद्रभागा
(C) पूर्णा
(D) ऊर्ध्व वर्धा
✅ उत्तर: (D) ऊर्ध्व वर्धा
सविस्तर विश्लेषण: अमरावती जिल्ह्यातील मोर्शी तालुक्यात सिंभोरा या गावाजवळ वर्धा नदीवर 'ऊर्ध्व वर्धा' (Upper Wardha) नावाचे धरण बांधण्यात आले आहे. या धरणाच्या जलाशयाला 'नल-दमयंती सागर' म्हणतात. हा अमरावती जिल्ह्यातील एकमेव 'मोठा' (Major) सिंचन प्रकल्प असून, तो पिण्याचे पाणी आणि शेतीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
प्रश्न ५: शहानूर मध्यम प्रकल्प कोणत्या तालुक्यात आहे?
(A) मोर्शी
(B) अंजनगाव सुर्जी
(C) अचलपूर
(D) चांदूर बाजार
✅ उत्तर: (B) अंजनगाव सुर्जी
सविस्तर विश्लेषण: अमरावती जिल्ह्यातील पूर्णा नदीची उपनदी असलेल्या 'शहानूर' नदीवर शहानूर मध्यम प्रकल्प उभारण्यात आला आहे. हा प्रकल्प मुख्यत्वे 'अंजनगाव सुर्जी' तालुक्यात येतो आणि यामुळे अंजनगाव व दर्यापूर तालुक्यात शेतीला सिंचनाचा मोठा फायदा मिळतो.
प्रश्न ६: अमरावती जिल्ह्यातून कोणता ब्रॉडगेज रेल्वे मार्ग जातो?
(A) मुंबई-दिल्ली
(B) मुंबई-कोलकाता
(C) मुंबई-अहमदाबाद
(D) नागपूर-सुरत
✅ उत्तर: (B) मुंबई-कोलकाता
सविस्तर विश्लेषण: भारतीय रेल्वेच्या 'मध्य रेल्वे' झोनमधील अतिशय वर्दळीचा आणि महत्त्वाचा 'मुंबई - हावडा (कोलकाता)' हा मुख्य ब्रॉडगेज मार्ग (Trunk Route) अमरावती जिल्ह्यातून जातो. या मार्गावरील बडनेरा, धामणगाव आणि चांदूर रेल्वे ही प्रमुख रेल्वे स्थानके आहेत.
प्रश्न ७: अमरावती जिल्ह्यातून जाणारा राष्ट्रीय महामार्ग कोणता?
(A) महामार्ग क्र. २११
(B) महामार्ग क्र. ६
(C) महामार्ग क्र. ९
(D) महामार्ग क्र. ४४
✅ उत्तर: (B) महामार्ग क्र. ६ (नवीन क्रमांक: NH-53)
सविस्तर विश्लेषण: गुजरात मधील हजिरा ते पश्चिम बंगालमधील कोलकाता यांना जोडणारा आणि महाराष्ट्रातून जाणारा सर्वात लांब जुना 'राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक ६' हा अमरावती जिल्ह्यातून (नांदगाव पेठ, अमरावती शहर) जातो. भारत सरकारच्या नवीन महामार्ग क्रमांकांनुसार याला आता 'NH-53' म्हटले जाते.
प्रश्न ८: हे संविधान सभेचे सदस्य नव्हते.
(A) महात्मा गांधी
(B) डॉ. राजेंद्र प्रसाद
(C) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
(D) सर एन. माधवराव
✅ उत्तर: (A) महात्मा गांधी
सविस्तर विश्लेषण: भारताची राज्यघटना तयार करण्यासाठी १९४६ मध्ये 'संविधान सभेची' (Constituent Assembly) स्थापना झाली होती. त्यावेळी भारतातील जवळजवळ सर्वच महत्त्वाचे नेते या सभेचे सदस्य होते. मात्र, 'महात्मा गांधी' आणि 'मोहम्मद अली जिना' हे दोन सर्वोच्च नेते या संविधान सभेचे सदस्य नव्हते.
प्रश्न ९: संसदेच्या लोकसभा कनिष्ठ सभागृहाच्या सदस्यांसंबंधी कमाल अनुमत मर्यादा किती आहे?
(A) २५५
(B) ४७५
(C) ५२५
(D) ५५२
✅ उत्तर: (D) ५५२
सविस्तर विश्लेषण: भारतीय संविधानाच्या कलम ८१ नुसार, संसदेचे कनिष्ठ सभागृह असलेल्या 'लोकसभेची' जास्तीत जास्त (कमाल) सदस्य संख्या '५५२' निश्चित केली गेली आहे. (५३० राज्यांतून + २० केंद्रशासित प्रदेशांतून + २ अँग्लो-इंडियन). (टीप: १०४ व्या घटनादुरुस्तीने अँग्लो-इंडियन आरक्षण रद्द झाल्याने आता ही मर्यादा तांत्रिकदृष्ट्या ५५० आहे, पण मूळ संविधानानुसार ५५२ उत्तर अचूक मानले जाते).
प्रश्न १०: मुंबई (तत्कालीन बॉम्बे) उच्च न्यायालय केव्हा सुरू झाले?
(A) १५ ऑगस्ट १९४७
(B) १४ ऑगस्ट १९६०
(C) १४ ऑगस्ट १८६२
(D) २६ जानेवारी १९५०
✅ उत्तर: (C) १४ ऑगस्ट १८६२
सविस्तर विश्लेषण: ब्रिटिशांनी पारित केलेल्या 'इंडियन हायकोर्ट्स ॲक्ट १८६१' नुसार, भारतात प्रथम कलकत्ता, मग बॉम्बे आणि शेवटी मद्रास येथे उच्च न्यायालयांची स्थापना करण्यात आली. त्यापैकी 'बॉम्बे हायकोर्टाची' (Mumbai High Court) अधिकृत स्थापना '१४ ऑगस्ट १८६२' रोजी झाली. हे भारतातील सर्वात जुन्या उच्च न्यायालयांपैकी एक आहे.
प्रश्न ११: दुसऱ्याच्या मनातील विचार जाणणारा.
(A) महर्षी
(B) मनमौजी
(C) मनकवडा
(D) मनमोहन
✅ उत्तर: (C) मनकवडा
सविस्तर विश्लेषण: हा 'शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द' या व्याकरणाच्या घटकातील प्रश्न आहे. न सांगताही समोरच्याच्या मनातील विचार, भाव किंवा हेतू अगदी बरोबर ओळखणाऱ्या व्यक्तीला 'मनकवडा' (Mind reader) असे म्हणतात.
प्रश्न १२: खालीलपैकी चार पर्यायांतील स्त्रीलिंगी कोणते?
(A) नजर
(B) नयन
(C) डोळा
(D) नेत्र
✅ उत्तर: (A) नजर
सविस्तर विश्लेषण: मराठी व्याकरणात लिंग ओळखण्यासाठी शब्दामागे तो, ती, ते लावून पाहतात. 'तो' डोळा (पुल्लिंगी), 'ते' नयन (नपुंसकलिंगी), 'ते' नेत्र (नपुंसकलिंगी). परंतु 'ती' नजर असे म्हटले जाते, त्यामुळे 'नजर' हा शब्द पूर्णपणे स्त्रीलिंगी आहे.
प्रश्न १३: मधाचे बोट लावणे
(A) बोटाला मध लावणे
(B) मध खायला देणे
(C) मधाचे औषध देणे
(D) खोटी आशा दाखवणे
✅ उत्तर: (D) खोटी आशा दाखवणे
सविस्तर विश्लेषण: "मधाचे बोट लावणे" या वाक्प्रचाराचा अर्थ, एखादे काम साध्य करण्यासाठी एखाद्या व्यक्तीला गोड बोलून भूलवणे, किंवा कधीही पूर्ण न होणारी खोटी व फसवी आशा दाखवून मोह पाडणे असा होतो.
प्रश्न १४: ‘श्वास’ या शब्दाचा विस्तारी शब्द कोणता?
(A) विश्वास
(B) श्वासोच्छवास
(C) अविश्वास
(D) उच्छवास
✅ उत्तर: (B) श्वासोच्छवास
सविस्तर विश्लेषण: हवा शरीरात आत घेणे म्हणजे 'श्वास' आणि तीच हवा बाहेर सोडणे म्हणजे 'उच्छ्वास'. या दोन्ही क्रियांच्या एकत्रित व विस्तारित चक्राला विज्ञानात आणि व्याकरणात 'श्वासोच्छ्वास' असे म्हणतात.
प्रश्न १५: ‘तोंड’ या शब्दाचा समानार्थी शब्द ओळखा.
(A) आनन
(B) अंबर
(C) खग
(D) कर
✅ उत्तर: (A) आनन
सविस्तर विश्लेषण: आनन, वदन, मुख, आणि चर्या हे सर्व 'तोंड' (चेहरा) या अर्थाचे समानार्थी शब्द आहेत. (पर्यायातील अंबर = आकाश/वस्त्र, खग = पक्षी, आणि कर = हात). दशानन (दहा तोंडे असलेला) या शब्दातील 'आनन' म्हणजे तोंड.
प्रश्न १६: ‘दिवस’ या शब्दासाठी मराठी व्याकरणदृष्ट्या शुद्ध व योग्य समानार्थी शब्द शोधा.
(A) दिन
(B) दीन
(C) राज
(D) यापैकी नाही
✅ उत्तर: (A) दिन
सविस्तर विश्लेषण: मराठीत ऱ्हस्व वेलांटी असलेला 'दिन' म्हणजे 'दिवस' (Day). तर दीर्घ वेलांटी असलेला 'दीन' म्हणजे गरीब, दुबळा किंवा दुःखी व्यक्ती (उदा. दीनदुबळे). त्यामुळे अचूक शब्द 'दिन' असा आहे.
प्रश्न १७: ‘मुलगा’ या शब्दासाठी मराठी व्याकरणदृष्ट्या शुद्ध व योग्य समानार्थी शब्द शोधा.
(A) सुत
(B) सूत
(C) मुलगी
(D) तनया
✅ उत्तर: (A) सुत
सविस्तर विश्लेषण: ऱ्हस्व उकार असलेला 'सुत' म्हणजे मुलगा किंवा पुत्र. (दीर्घ 'सूत' म्हणजे धागा किंवा सारथी). तर 'तनया', 'सुता', 'आत्मजा' हे मुलीसाठीचे समानार्थी शब्द आहेत.
प्रश्न १८: अमरावती शहराचे नाव रुक्मिणी हरणाशी जोडले जाते ती रुक्मिणी हरणाची घटना कोठे घडल्याचे भाविक सांगतात?
(A) अंबादेवी मंदिर
(B) कौंडिण्यपूर / एकविरा मंदिर
(C) गणेश मंदिर
(D) विठ्ठल मंदिर
✅ उत्तर: (A) अंबादेवी मंदिर
सविस्तर विश्लेषण: पौराणिक कथेनुसार, विदर्भाचा राजा भीष्मक याची कन्या रुक्मिणी हिला श्रीकृष्णाशी विवाह करायचा होता. रुक्मिणी जेव्हा अमरावती येथील प्राचीन 'अंबादेवी मंदिरात' दर्शनासाठी गेली होती, तेव्हा तिथूनच श्रीकृष्णाने तिचे अपहरण (हरण) करून कौंडिण्यपूरच्या दिशेने प्रस्थान केले, अशी आख्यायिका भाविक सांगतात.
प्रश्न १९: अमरावती जिल्ह्यातील नगर परिषदांची संख्या किती आहे?
(A) आठ
(B) नऊ
(C) दहा
(D) अकरा
✅ उत्तर: (C) दहा (2026 नुसार)
सविस्तर विश्लेषण: अमरावती जिल्ह्यात (अमरावती महानगरपालिका वगळून) सध्या '१०' नगरपरिषदा (Municipal Councils) अस्तित्वात आहेत. त्या खालीलप्रमाणे आहेत: १) अचलपूर, २) अंजनगाव सुर्जी, ३) वरुड, ४) मोर्शी, ५) दर्यापूर, ६) चांदूर बाजार, ७) चांदूर रेल्वे, ८) धामणगाव रेल्वे, ९) चिखलदरा आणि १०) शेंदुरजना घाट.
प्रश्न २०: अमरावती जिल्हा किती महसुली उपविभागात विभाजित केलेला आहे?
(A) पाच
(B) सहा
(C) सात
(D) आठ
✅ उत्तर: (B) सहा
सविस्तर विश्लेषण: प्रशासकीय आणि महसुली सोयीसाठी अमरावती जिल्ह्याचे एकूण ६ महसुली 'उपविभाग' (Sub-divisions) करण्यात आले आहेत. ते म्हणजे: १) अमरावती, २) अचलपूर, ३) दर्यापूर, ४) मोर्शी, ५) धामणगाव रेल्वे आणि ६) धारणी (मेळघाटसाठी).
प्रश्न २१: भारतातील खालीलपैकी कोणत्या राज्याची सीमा महाराष्ट्राला लागून नाही?
(A) तेलंगणा
(B) आंध्रप्रदेश
(C) कर्नाटक
(D) गोवा
✅ उत्तर: (B) आंध्रप्रदेश
सविस्तर विश्लेषण: २ जून २०१४ रोजी आंध्र प्रदेशचे विभाजन होऊन 'तेलंगणा' हे नवे राज्य तयार झाले. या विभाजनामुळे महाराष्ट्राच्या पूर्व-दक्षिण सीमेला आता केवळ 'तेलंगणा' राज्याची सीमा लागते (नांदेड, यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोलीला). त्यामुळे 'आंध्र प्रदेशची' सीमा आता महाराष्ट्राला कुठेही स्पर्श करत नाही.
प्रश्न २२: आज बुधवार आहे. ९८ दिवसांनंतर येणारा दिवस कोणता?
(A) रविवार
(B) सोमवार
(C) बुधवार
(D) शुक्रवार
✅ उत्तर: (C) बुधवार
सविस्तर विश्लेषण: दिनदर्शिकेच्या गणितानुसार, ९८ दिवसांमधील आठवडे काढण्यासाठी त्याला ७ ने भागावे. (९८ ÷ ७ = १४ आठवडे आणि बाकी ०). बाकी शून्य (०) उरल्यामुळे, दिलेल्या दिवसात कोणताही दिवस पुढे जाणार नाही. त्यामुळे ९८ दिवसांनंतर बरोबर तोच दिवस म्हणजेच 'बुधवार' येईल.
प्रश्न २३: एका दिवसात किती वेळा घड्याळातील दोन काट्यांमध्ये ९० अंशाचा कोन असतो?
(A) २४
(B) ४८
(C) २२
(D) ४४
✅ उत्तर: (D) ४४
सविस्तर विश्लेषण: घड्याळाचा तास काटा आणि मिनिट काटा हे १२ तासांत एकमेकांशी २२ वेळा काटकोन (९०° Angle) करतात (कारण ३ आणि ९ वाजता तो सामायिक कोन असतो). त्यामुळे एका संपूर्ण दिवसात (२४ तासांत) हे दोन्ही काटे २२ ची दुप्पट म्हणजेच '४४ वेळा' काटकोन स्थितीत येतात.
प्रश्न २४: जर ‘NSCAIR’ हा ‘RIACSN’ असा लिहिला जात असेल, तर ‘CREATE’ हा कसा लिहिला जाईल?
(A) AETERC
(B) ETAERC
(C) ETAECR
(D) TEAERC
✅ उत्तर: (B) ETAERC (दुरुस्ती)
सविस्तर विश्लेषण: या सांकेतिक भाषेत मूळ शब्दातील अक्षरे पूर्णपणे 'उलट्या क्रमाने' (Reverse Order) लिहिली आहेत. N-S-C-A-I-R चा शेवटून R-I-A-C-S-N असा झाला. याच तर्काने C-R-E-A-T-E हा शब्द शेवटकडून उलट वाचल्यास E-T-A-E-R-C असा तयार होईल. (हा योग्य पर्याय B आहे).
प्रश्न २५: CFI, IKM, OPQ, ?
(A) UUU
(B) UST
(C) VUS
(D) UWX
✅ उत्तर: (B) UST
सविस्तर विश्लेषण: (टीप: हा प्रश्न मूळ परीक्षेत तांत्रिकदृष्ट्या सदोष होता, कारण अक्षरांमधील अंतर सुसंगत नाही. पण मंडळाच्या आन्सर की नुसार UST हे उत्तर देण्यात आले आहे.)
प्रश्न २६: ‘घन’ (Cube) ला किती कडा असतात?
(A) ४
(B) ६
(C) ८
(D) १२
✅ उत्तर: (D) १२
सविस्तर विश्लेषण: भूमितीनुसार, ज्या आकृतीची लांबी, रुंदी आणि उंची समान असते त्याला 'घन' (Cube - उदा. फासा) म्हणतात. एका घनाला नेहमी ६ सपाट पृष्ठे (Faces), ८ कोपरे किंवा शिरोबिंदू (Vertices) आणि १२ कडा (Edges - रेषा) असतात.
प्रश्न २७: एका १८ मीटर रुंदीच्या वर्तुळाकार धावपट्टीच्या आतील वर्तुळाचा परीघ ८८० मीटर असल्यास त्या धावपट्टीच्या बाहेरील वर्तुळाची त्रिज्या किती?
(A) १४० मीटर
(B) १५० मीटर
(C) १६० मीटर
(D) १७० मीटर
✅ उत्तर: (C) १६० मीटर
सविस्तर विश्लेषण: आतील वर्तुळाचा परीघ (2πr) = ८८० मी. म्हणजे २ × (२२/७) × r = ८८०. यावरून r (आतील त्रिज्या) = (८८० × ७) ÷ ४४ = १४० मीटर येईल. धावपट्टीची रुंदी १८ मीटर आहे. त्यामुळे बाहेरील वर्तुळाची एकूण त्रिज्या = १४० + १८ = १५८ मीटर येते. पर्यायात सर्वात जवळचे उत्तर १६० आहे.
प्रश्न २८: एका पेटीत ८ लाल, ७ निळे व ६ हिरवे चेंडू आहेत. जर त्यामधील कोणताही एक चेंडू उचलला तर तो चेंडू लाल किंवा हिरवा नाही याची शक्यता किती?
(A) १/३
(B) ३/४
(C) १/१९
(D) ८/२१
✅ उत्तर: (A) १/३
सविस्तर विश्लेषण: संभाव्यतेचे गणित: पेटीतील एकूण चेंडू = ८(लाल) + ७(निळे) + ६(हिरवे) = २१. 'चेंडू लाल किंवा हिरवा नाही' याचा सरळ अर्थ तो चेंडू 'निळा' असला पाहिजे. निळे चेंडू ७ आहेत. त्यामुळे शक्यता (Probability) = निळे चेंडू ÷ एकूण चेंडू = ७ ÷ २१ = १/३.
प्रश्न २९: खालीलपैकी कोणत्या देशाने चंद्रावर ‘सॉफ्ट लँडिंग’ (Soft Landing) चे यश प्राप्त केले नाही?
(A) इंग्लंड
(B) भारत
(C) चीन
(D) सोव्हिएत युनियन
✅ उत्तर: (A) इंग्लंड
सविस्तर विश्लेषण: चंद्रावर अत्यंत सुरक्षितपणे अंतराळ यान उतरवण्याला (सॉफ्ट लँडिंग) आतापर्यंत केवळ ५ देशांना यश आले आहे: अमेरिका (USA), रशिया (सोव्हिएत युनियन), चीन, भारत आणि जपान. 'इंग्लंड' (UK) ने अद्याप चंद्रावर कोणतीही स्वदेशी लँडिंग मोहीम यशस्वी केलेली नाही.
प्रश्न ३०: कोणत्या देशाची सीमा मणिपूरला लागून आहे?
(A) चीन
(B) म्यानमार
(C) भूतान
(D) बांगलादेश
✅ उत्तर: (B) म्यानमार
सविस्तर विश्लेषण: ईशान्य भारतातील 'मणिपूर' हे एक संवेदनशील आणि डोंगराळ राज्य आहे. भारताच्या पूर्व सीमेवर असलेल्या या राज्याची सुमारे ३९८ किमी लांबीची अतिशय विस्तीर्ण अशी आंतरराष्ट्रीय सीमा पूर्वेला 'म्यानमार' (जुन्या बर्मा) या देशाशी जोडलेली आहे.
प्रश्न ३१: ……… या संताने आपल्या कृतीतून सार्वजनिक स्वच्छतेचे महत्त्व जनतेला समजाविले.
(A) संत गाडगे बाबा
(B) संत तुकाराम
(C) संत तुकडोजी महाराज
(D) संत ज्ञानेश्वर
✅ उत्तर: (A) संत गाडगे बाबा
सविस्तर विश्लेषण: डेबुजी झिंगराजी जानोरकर म्हणजेच 'संत गाडगे बाबा' हे एक महान व थोर कीर्तनकार आणि समाजसुधारक होते. ते फक्त उपदेश न करता हातात खराटा आणि डोक्यावर खापर घेऊन गावोगावी जात आणि स्वतः रस्ते झाडून 'स्वच्छतेतून देवत्व' मिळवण्याचा मंत्र त्यांनी कृतीतून दिला.
प्रश्न ३२: महाराष्ट्रात राष्ट्रसंत म्हणून कोणास ओळखले जाते?
(A) संत तुकाराम
(B) समर्थ रामदास स्वामी
(C) संत गाडगे महाराज
(D) संत तुकडोजी महाराज
✅ उत्तर: (D) संत तुकडोजी महाराज
सविस्तर विश्लेषण: अमरावती जिल्ह्यातील यावली येथे जन्मलेले माणिक बंडोजी ठाकूर म्हणजेच 'संत तुकडोजी महाराज'. त्यांनी लिहिलेला 'ग्रामगीता' हा ग्रंथ अत्यंत गाजलेला आहे. खेड्यांचा विकास आणि अंधश्रद्धा निर्मूलनासाठी केलेल्या कार्यामुळे भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी त्यांना 'राष्ट्रसंत' (Rashtrasant) ही पदवी दिली.
प्रश्न ३३: ८ (आठ) मार्च हा दिवस कोणत्या नावाने साजरा केला जातो?
(A) शिक्षक दिन
(B) महिला दिन
(C) हुतात्मा दिन
(D) यापैकी नाही
✅ उत्तर: (B) महिला दिन
सविस्तर विश्लेषण: महिलांच्या हक्कांसाठी झालेल्या ऐतिहासिक आंदोलनांच्या स्मरणार्थ, संयुक्त राष्ट्रांनी (UN) मान्यता दिल्यामुळे संपूर्ण जगभरात '८ मार्च' हा दिवस 'जागतिक महिला दिन' (International Women's Day) म्हणून अतिशय उत्साहात साजरा केला जातो.
प्रश्न ३४: राष्ट्रीय मतदार दिवस ……………….. या दिवशी साजरा केला जातो.
(A) २५ जानेवारी
(B) १५ ऑगस्ट
(C) २६ जानेवारी
(D) २६ नोव्हेंबर
✅ उत्तर: (A) २५ जानेवारी
सविस्तर विश्लेषण: २५ जानेवारी १९५० रोजी 'भारतीय निवडणूक आयोगाची' (Election Commission of India) स्थापना झाली. या दिवसाचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी आणि तरुणांमध्ये मतदानाबाबत जागरूकता वाढवण्यासाठी २०११ सालापासून '२५ जानेवारी' हा 'राष्ट्रीय मतदार दिन' (National Voters' Day) म्हणून साजरा केला जातो.
प्रश्न ३५: मोठ्यात मोठी पाच अंकी संख्या व लहानात लहान चार अंकी संख्या यातील फरक किती?
(A) ९०,०००
(B) ९८,९९९
(C) ९,०००
(D) ९०,००१
✅ उत्तर: (B) ९८,९९९
सविस्तर विश्लेषण: गणिताच्या नियमानुसार, सर्वात मोठी ५ अंकी संख्या = ९९,९९९. आणि सर्वात लहान ४ अंकी संख्या = १,०००. या दोन्हींतील फरक (वजाबाकी) काढल्यास: ९९,९९९ - १,००० = ९८,९९९ असे अचूक उत्तर मिळते.
प्रश्न ३६: एक डझन आंबे रुपये ३६०/- तर चार डझनची पेटी घेऊन सनमरने दोन आंबे खाऊन पेटी रमेशाला दिली तर रमेशकडे किती रुपयांचे आंबे आहेत?
(A) १,४४०
(B) १,३२०
(C) १,३८०
(D) यापैकी नाही
✅ उत्तर: (C) १,३८०
सविस्तर विश्लेषण: १ डझन (१२ आंबे) ची किंमत = ३६० रुपये. यावरून १ आंब्याची किंमत = (३६० ÷ १२) = ३० रुपये. ४ डझनच्या पेटीत एकूण ४८ आंबे असतात. त्यातून समरने २ आंबे खाल्ले, म्हणजे रमेशला ४६ आंबे मिळाले. रमेशकडील आंब्यांची एकूण किंमत = ४६ × ३० = १,३८० रुपये.
प्रश्न ३७: एका वर्गात १०० विद्यार्थी आहेत. ६० टक्के विद्यार्थी क्रिकेट खेळतात, ३० टक्के विद्यार्थी फुटबॉल खेळतात, आणि १० टक्के विद्यार्थी दोन्ही खेळ खेळतात, तर क्रिकेट किंवा फुटबॉल न खेळणारी विद्यार्थी संख्या किती?
(A) २५
(B) २०
(C) १८
(D) १५
✅ उत्तर: (B) २०
सविस्तर विश्लेषण: संच सिद्धांतानुसार (Venn Diagram), किमान एक खेळ खेळणारे एकूण विद्यार्थी = (क्रिकेट खेळणारे) + (फुटबॉल खेळणारे) - (दोन्ही खेळणारे). म्हणजेच ६० + ३० - १० = ८० विद्यार्थी. शंभरपैकी ८० विद्यार्थी कोणता तरी खेळ खेळतात. म्हणून कोणताही खेळ न खेळणारे विद्यार्थी = १०० - ८० = २०.
प्रश्न ३८: ‘आळशी’ या शब्दाचा विरुद्ध शब्द शोधा.
(A) कामसू
(B) मंद
(C) सुस्त
(D) चपळ
✅ उत्तर: (A) कामसू
सविस्तर विश्लेषण: 'आळशी' म्हणजे कोणतेही काम करण्याचा कंटाळा करणारा व्यक्ती. याच्या अगदी विरुद्धार्थी शब्द 'कामसू' (किंवा उद्योगी) असा होतो, ज्याचा अर्थ सतत काम करणारा किंवा मेहनती व्यक्ती असा होतो. मंद आणि सुस्त हे त्याचे समानार्थी शब्द आहेत.
प्रश्न ३९: ‘प्राचीन’ शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द ओळखा.
(A) पुरातन
(B) ऐतिहासिक
(C) अर्वाचीन
(D) यापैकी नाही
✅ उत्तर: (C) अर्वाचीन
सविस्तर विश्लेषण: 'प्राचीन' म्हणजे खूप जुने किंवा पूर्वीच्या काळातील (Ancient). या शब्दाचा अचूक आणि व्याकरणीय विरुद्धार्थी शब्द 'अर्वाचीन' (Modern) असा आहे, ज्याचा अर्थ अलीकडच्या काळातील किंवा नवीन असा होतो. पुरातन हा समानार्थी शब्द आहे.
प्रश्न ४०: शुद्ध शब्द ओळखा.
(A) कलपना
(B) कल्पना
(C) कल्पणा
(D) कल्पन्ना
✅ उत्तर: (B) कल्पना
सविस्तर विश्लेषण: मराठी शुद्धलेखन आणि उच्चारणाच्या नियमानुसार, 'कल्पना' (Imagination/Idea) हाच शब्द जोडाक्षरासह व्याकरणदृष्ट्या पूर्णपणे शुद्ध आणि अचूक आहे. कल्पणा किंवा कलपना हे शब्द अशुद्ध आहेत.
प्रश्न ४१: खालीलपैकी चुकीची जोडी ओळखा.
(A) राजेवाडी – अंजीर
(B) वसई – केळी
(C) सांगली – द्राक्षे
(D) अलिबाग – कलिंगड
✅ उत्तर: (D) अलिबाग – कलिंगड
सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्रातील कृषी उत्पादनानुसार: पुणे जिल्ह्यातील राजेवाडीचे अंजीर, पालघरमधील वसईची केळी आणि सांगलीची द्राक्षे प्रसिद्ध आहेत. मात्र अलिबाग (रायगड) हे 'पांढऱ्या कांद्यासाठी' (Alibag White Onion - ज्याला GI Tag आहे) प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे अलिबाग-कलिंगड ही जोडी विसंगत आहे.
प्रश्न ४२: MTDC म्हणजे खालीलपैकी काय?
(A) महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ
(B) महाराष्ट्र ट्रान्सपोर्ट विकास महामंडळ
(C) महाराष्ट्र टेलीफोन विकास महामंडळ
(D) महाराष्ट्र ड्रायव्हिंग विकास महामंडळ
✅ उत्तर: (A) महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ
सविस्तर विश्लेषण: MTDC चे पूर्ण रूप 'Maharashtra Tourism Development Corporation' (महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ) असे आहे. हे राज्य शासनाचे एक महत्त्वाचे मंडळ असून, महाराष्ट्रात पर्यटनाला चालना देणे आणि रिसॉर्ट्स चालवणे हे याचे मुख्य काम आहे.
प्रश्न ४३: क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जिल्हा कोणता आहे?
(A) पुणे
(B) अहमदनगर (अहिल्यानगर)
(C) सोलापूर
(D) नागपूर
✅ उत्तर: (B) अहमदनगर
सविस्तर विश्लेषण: भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने 'अहमदनगर' (ज्याचे प्रस्तावित नाव अहिल्यानगर आहे) हा महाराष्ट्रातील 'सर्वात मोठा' जिल्हा आहे. या जिल्ह्याचे एकूण क्षेत्रफळ १७,४१३ चौरस किलोमीटर इतके विस्तीर्ण आहे. तर मुंबई शहर हा सर्वांत लहान जिल्हा आहे.
प्रश्न ४४: कोणत्या जिल्ह्यास ‘ज्वारीचे कोठार’ म्हणतात?
(A) सोलापूर
(B) सातारा
(C) अहमदनगर
(D) बीड
✅ उत्तर: (A) सोलापूर
सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्रात ज्वारीचे सर्वाधिक उत्पादन आणि लागवड क्षेत्र सोलापूर जिल्ह्यात आहे. येथील माळदांडी जातीची ज्वारी (GI Tag) विशेष प्रसिद्ध आहे. यामुळेच सोलापूरला महाराष्ट्राचे 'ज्वारीचे कोठार' असे संबोधले जाते.
प्रश्न ४५: ‘एलोरा’ लेण्यांमध्ये कुठल्या धर्माचे शिल्प पाहायला मिळतात?
(A) हिंदू
(B) बौद्ध
(C) जैन
(D) यापैकी सर्व
✅ उत्तर: (D) यापैकी सर्व
सविस्तर विश्लेषण: छत्रपती संभाजीनगर जवळील वेरूळ (Ellora) येथील प्राचीन लेणी ही जागतिक वारसा स्थळ (World Heritage Site) आहे. येथे एकूण ३४ लेणी आहेत, ज्यामध्ये हिंदू (१७), बौद्ध (१२) आणि जैन (५) अशा तिन्ही धर्मांचा आणि त्यांच्या शिल्पकलेचा अद्भुत संगम पाहायला मिळतो.
प्रश्न ४६: जिल्हा पातळीवर पूर्णपणे ई-ऑफिसचा उपयोग करणारा महाराष्ट्रातील पहिला जिल्हा कोणता आहे?
(A) सिंधुदुर्ग
(B) रत्नागिरी
(C) रायगड
(D) ठाणे
✅ उत्तर: (A) सिंधुदुर्ग
सविस्तर विश्लेषण: शासकीय कामकाजात पारदर्शकता आणि वेग आणण्यासाठी फायलींचा पेपरलेस (कागदविरहित) निपटारा करणारी 'ई-ऑफिस' (e-Office) प्रणाली संपूर्ण जिल्हा प्रशासनात १०० टक्के लागू करणारा 'सिंधुदुर्ग' हा महाराष्ट्रातील पहिला डिजिटल जिल्हा ठरला आहे.
प्रश्न ४७: भारतरत्न या पुरस्काराने सन्मानित केलेले महाराष्ट्रातील पहिले व्यक्ती कोण?
(A) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
(B) साने गुरुजी
(C) महर्षी धोंडो केशव कर्वे
(D) स्वा. वि. दा. सावरकर
✅ उत्तर: (C) महर्षी धोंडो केशव कर्वे
सविस्तर विश्लेषण: स्त्रियांच्या शिक्षणासाठी (SNDT विद्यापीठ) आणि विधवा पुनर्विवाहासाठी आयुष्य वेचणारे महान समाजसुधारक 'महर्षी अण्णासाहेब कर्वे' यांना १९५८ मध्ये त्यांच्या १०० व्या वाढदिवसानिमित्त देशाचा सर्वोच्च 'भारतरत्न' पुरस्कार दिला गेला. ते महाराष्ट्रातील पहिले भारतरत्न आहेत.
प्रश्न ४८: महाराष्ट्रातील सर्वाधिक वनक्षेत्र ……………….. जिल्ह्यात आहे.
(A) गडचिरोली
(B) सातारा
(C) चंद्रपूर
(D) कोल्हापूर
✅ उत्तर: (A) गडचिरोली
सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्र राज्याच्या फॉरेस्ट सर्व्हे अहवालानुसार, भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या आणि टक्केवारीच्या (जवळपास ६८%) दृष्टीने सर्वात जास्त घनदाट वनक्षेत्र 'गडचिरोली' जिल्ह्यात आहे. म्हणूनच याला जंगलांचा जिल्हा म्हणतात. सर्वात कमी वनक्षेत्र लातूर जिल्ह्यात आहे.
प्रश्न ४९: महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी कोणत्या शहरास म्हणतात?
(A) मुंबई
(B) पुणे
(C) कोल्हापूर
(D) नागपूर
✅ उत्तर: (B) पुणे
सविस्तर विश्लेषण: 'पुणे' हे शहर त्याच्या प्रगत शैक्षणिक संस्थांसाठी ('विद्येचे माहेरघर'), तसेच मराठी भाषा, साहित्य, नाटक, संगीत, इतिहास आणि सार्वजनिक गणेशोत्सवासारख्या प्रगल्भ परंपरांसाठी ओळखले जाते. यामुळेच पुण्याला महाराष्ट्राची 'सांस्कृतिक राजधानी' म्हटले जाते.
प्रश्न ५०: महाराष्ट्रात सर्वात मोठा प्रशासकीय विभाग कोणता?
(A) अमरावती विभाग
(B) नाशिक विभाग
(C) छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) विभाग
(D) पुणे विभाग
✅ उत्तर: (C) छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) विभाग
सविस्तर विश्लेषण: महाराष्ट्रात एकूण ६ प्रशासकीय विभाग आहेत. त्यापैकी 'छत्रपती संभाजीनगर' (मराठवाडा) हा विभाग सर्वात मोठा आहे. यात तब्बल ८ जिल्ह्यांचा आणि ७६ तालुक्यांचा समावेश होतो, आणि त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ६४,८१३ चौ. किमी आहे. (सर्वात लहान कोकण विभाग आहे).
🎯 ऑनलाईन मॉक टेस्ट (५० प्रश्न)
वर दिलेले सर्व ५० प्रश्न वाचून झाल्यावर, तुमची स्मरणशक्ती तपासण्यासाठी ही टेस्ट नक्की सोडवा आणि तुमचा स्कोर पाहा!
प्रश्न: 1/50
गुण: 0